จัดระเบียบ หาบเร่แผงลอย

โดย...รุจิระ  บุนนาค

กรุงเทพมหานครเป็นเมืองที่มีการขายของริมถนน ทางเท้า มากที่สุดเมืองหนึ่งในโลก เพราะความเจริญมากระจุกตัวอยู่ในเมืองหลวงมากเกินไป คนต่างจังหวัดที่รายได้จากการทำเกษตรกรรมไม่ดี หรือไม่มีที่ทำมาหากิน หนีความยากจนจะเข้ามาในเมืองกรุงเพื่อหารายได้และส่วนใหญ่หนีไม่พ้นการขายของทั้งหาบเร่และแผงลอย

แทบทุกถนนและซอยที่มีผู้คนสัญจรมากของกรุงเทพมหานคร จะมีการขายของบริเวณทางเท้า โดยประกอบอาชีพกันอย่างเป็นล่ำเป็นสัน ทั้งที่พื้นที่ตรงนั้นเป็นทางเดิน เป็นที่สาธารณะ บางซอยพื้นที่เข้าซอยมีเนื้อที่น้อยอยู่แล้ว รถยนต์วิ่งสวนกันแทบจะไม่ได้ เมื่อมีการตั้งแผงลอย ทำให้พื้นที่นั้นลดลงไปอีก รถติดมากขึ้น แม้แต่คนเดินสวนกันยังลำบาก ทั้งยังบดบังทัศนวิสัย ทัศนียภาพสิ่งก่อสร้างอันสวยงาม รวมถึงอาคารบ้านช่อง

เจ้าหน้าที่เทศกิจ ตำรวจ กรุงเทพมหานคร และเจ้าหน้าที่ผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้องพยายามจัดระเบียบหาบเร่แผงลอยมาหลายครั้งแล้วตามพื้นที่ต่างๆ ทั่วกรุงเทพมหานคร ในช่วงแรกอาจได้ผลบ้าง แต่พอเวลาผ่านไปสักพัก พ่อค้าแม่ขายหาบเร่แผงลอยจะกลับมารวมกันอีก หรือไม่ก็จะย้ายพื้นที่ไปอยู่ในพื้นที่อื่นที่คนพลุกพล่านสะดวกแก่การขายของ แต่ยังคงจับจองทางเท้าเป็นที่ขายของเช่นเดิม

เมื่อประมาณ 40 ปีที่แล้ว บริเวณสนามหลวง ตรงข้ามวัดพระแก้วมรกต และริมคลองหลอด เคยเป็นตลาดนัดของบรรดาพ่อค้าแม่ค้าหาบเร่แผงลอย ในวันเสาร์และวันอาทิตย์ ต่อมาทางการได้ดำเนินการย้ายตลาดนัดจากบริเวณสนามหลวงมาอยู่ที่ย่านพหลโยธินในปี 2525 ซึ่งต่อมาตลาดนัดบริเวณนั้นได้ใช้ชื่อว่า “ตลาดนัดจตุจักร”  อันเป็นแหล่งรวบรวมสินค้าหลายชนิด ทั้งของเก่า ของใหม่ ของกิน ของใช้ ฯลฯ และเป็นที่รู้จักกันดีของคนชอบเดินตลาดนัด

ก่อนย้ายมาตอนแรกๆ บรรดาพ่อค้าแม่ขายไม่ยอมย้าย มีการประท้วงต่อต้าน เพราะยังไม่แน่ใจว่าพื้นที่ใหม่จะขายของได้กำไรดีเหมือนที่เก่า และที่เก่าลูกค้าก็รู้จักเป็นอย่างดีแล้ว แต่ในปัจจุบันพิสูจน์แล้วว่าตลาดนัดจตุจักรซึ่งมีพื้นที่ใหญ่และเก่าแก่ที่สุดในประเทศไทยแห่งนี้ มีแผงค้าประมาณ 1.2 หมื่นแผง มีประชาชนมาเดินเลือกซื้อของเป็นจำนวนมากในวันเสาร์และวันอาทิตย์ เป็นที่นิยมของทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศ 

รัฐบาล คสช.ในปัจจุบันมีนโยบายเร่งรัดจัดระเบียบเมือง คืนทางเท้าให้ประชาชน จึงทำให้กรุงเทพมหานครต้องดำเนินการขอคืนพื้นที่ และประสบความสำเร็จไปแล้วหลายแห่ง แม้บางแห่งจะเกิดการกระทบกระทั่ง เช่น ปากคลองตลาด แหล่งค้าดอกไม้ พวงมาลัยเก่าแก่ หรือบริเวณคลองถม ย่านการค้าเก่าแก่ชื่อดังมีของแปลกมากมายหลายชนิด รวมถึงพื้นที่ใกล้เคียงย่านสะพานเหล็กที่รุกล้ำคลองโอ่งอ่าง ต้องถูกจัดระเบียบเช่นกัน

จำนวนร้านค้าแผงลอยที่กรุงเทพมหานครขอคืนพื้นที่สำเร็จในขณะนี้ มีจำนวน 61 จุด 27 เขต ผู้ค้า 16,645 ราย โดยเน้นเจรจาและขอความร่วมมือจากผู้ค้าเป็นหลัก และหาจุดขายใหม่ให้กับผู้ค้าทั้งหลาย กทม.ได้ตั้งเป้าหมายในการจัดระเบียบผู้ค้าหาบเร่แผงลอยเพื่อคืนทางเท้าให้ประชาชนด้วยการจัดระเบียบผู้ค้าใน 48 เขต จากทั้งหมด 50 เขตใน กทม.บนถนน 73 สาย ระยะทาง 309 กิโลเมตร ที่มีผู้ค้าในจุดผ่อนผันทั้งสิ้นรวม 17,812 ราย มีกำหนดเสร็จสิ้นภายในสิ้นเดือน ส.ค. 2560

การจัดระเบียบหาบเร่แผงลอยและขอคืนพื้นที่กรุงเทพมหานคร อาจได้ใจคนกลุ่มหนึ่งที่อยากได้พื้นที่ถนน ทางเท้าคืน แต่บางส่วนไปกระทบกับคนที่มีรายได้น้อยไม่มีพื้นที่ทำมาหากิน หาเช้ากินค่ำ หรือหาพื้นที่เช่าขายของไม่ได้ ต้องอาศัยริมถนนและทางเท้าข้างทาง คนกลุ่มนี้ต้องย้ายจากพื้นที่เดิมเพื่อไปหาพื้นที่ใหม่อีก เพราะแม้ทางกรุงเทพมหานครจะจัดพื้นที่ใหม่ให้บางส่วน แต่ถ้าต้องเสียค่าเช่าหรือเสียเงินกินเปล่ากับเอกชน คนกลุ่มนี้จะไม่สามารถจ่ายได้ ที่สำคัญคือบรรดาคนที่ค้าขายเกรงว่าพื้นที่ใหม่นี้ทำเลไม่ดี ไม่มีลูกค้ามากเหมือนเดิม และอาจขายของไม่ได้

ก่อนหน้าเคยมีกลุ่มผู้ค้าฟ้องกรุงเทพมหานครต่อศาลปกครองหลังจากมีการยกเลิกจุดผ่อนปรนให้ขายของ แต่ท้ายที่สุดศาลปกครองสูงสุดพิพากษาให้กรุงเทพมหานครชนะคดี ทำให้ผู้ค้าต้องรื้อและย้ายแผงออกไป ซึ่งเห็นได้ว่าการที่หาบเร่แผงลอยในปัจจุบันมีจำนวนมากแทบทุกซอกทุกซอย เพราะเกิดจากการผ่อนปรนให้ไม่บังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง ทั้งที่กรุงเทพมหานครสามารถจัดระเบียบหาบเร่แผงลอยได้ ตามพระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535

ปัญหาหาบเร่แผงลอยไม่เป็นระเบียบเรียบร้อยหรือไม่อยู่ในพื้นที่ที่ควรอยู่ หากไม่บังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจังจะแก้ปัญหาไม่ได้ คนที่ค้าขายต้องคำนึงถึงผลประโยชน์สาธารณะด้วยเช่นกัน การทำมาค้าขายเป็นอาชีพสุจริต ความยากจนทำให้สังคมเข้าใจได้ ที่ผ่านมาทางรัฐหรือกรุงเทพมหานครได้ปล่อยปละละเลย จนทำให้ต้องเสียพื้นที่ทางเท้าถนนบางส่วน เกิดปัญหาการจราจร น้ำท่วม เพราะบางครั้งมีการทิ้งของเสียหรือเศษขยะลงในท่อระบายน้ำทำให้ท่ออุดตัน

ยิ่งกว่านั้น ถ้าไม่มีการจัดระเบียบหาบเร่แผงลอย ปัญหาอีกอย่างหนึ่งคือ การเรียกรับส่วยของเจ้าหน้าที่เทศกิจบางคน แต่ถ้ามาอยู่ในความควบคุมของทางกรุงเทพมหานครในพื้นที่ที่เหมาะสม และจัดให้เสียภาษีเงินได้อย่างถูกต้อง หรือเสียค่าเช่าในราคาที่สมควร จะเป็นประโยชน์กับทั้งผู้ค้าและคนส่วนใหญ่ที่จะได้พื้นที่ทางเท้า พื้นที่ถนน กลับมาเป็นของสาธารณะ และบ้านเมืองจะเป็นระเบียบเรียบร้อยมากขึ้น สมกับที่เป็นเมืองหลวงของประเทศ