อาลัยคุณชายศุภวัฒย์ สารานุกรมประวัติศาสตร์เคลื่อนที่
พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี นักประวัติศาสตร์ชั้นนำของไทย ที่ได้รับสมญานามว่าสารานุกรมประวัติศาสตร์เคลื่อนที่
โดย...ธงชัย ลิขิตพรสวรรค์
พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี นักประวัติศาสตร์ชั้นนำของไทย ที่ได้รับสมญานามว่าสารานุกรมประวัติศาสตร์เคลื่อนที่ ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ 4 ต.ค. 2559 สิริอายุ 84 ปี ที่บ้านย่านรัชโยธิน เจ้าภาพตั้งศพบำเพ็ญกุศลที่ศาลา 8 วัดมกุฏกษัตริยาราม และสวดอภิธรรมเวลา 18.00 น. ถึงวันที่ 10 ต.ค. 2559 จากนั้นบรรจุศพไว้ 100 วัน
ธงทอง จันทรางศุ ได้เขียนคำอาลัยว่า การถึงแก่อนิจกรรมของ พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี เป็นความสูญเสียครั้งสำคัญครั้งหนึ่งของแวดวงประวัติศาสตร์และความรู้เรื่องเก่าก่อนของเมืองไทย ธงทอง กล่าวว่า ท่านได้รับความรู้จากคุณชายในวาระต่างๆ หลายวาระ บางคราวคุณชายก็กรุณาสำเนาเอกสารจากหนังสือที่ไม่เคยเห็นมาก่อนมาให้อ่านเป็นความรู้ เมื่อใดที่มีความสงสัยในเรื่องอะไรก็แล้วแต่ ถ้าไปถามคุณชายแล้วก็เป็นอันว่าได้แสงสว่างหรือคำตอบทุกทีไป คุณชายจึงเป็นคลังความรู้ ที่เปรียบเสมือนบ่อน้ำให้คนที่หิวกระหายความรู้ได้มาดื่มกินได้ความชุ่มคอชื่นใจทุกครั้งคราว ทั้งนี้ด้วยอัธยาศัยและแววตาที่เปี่ยมด้วยความเมตตาอารี โดยไม่เลือกหน้าฐานะ
นิกร ทัสสโร ศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบกลางศาลยุติธรรม กล่าวถึง พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี ว่าเป็นผู้ทรงความรู้อย่างสูงในด้านประวัติศาสตร์ของศาลยุติธรรม
กฤษฎา บุณยสมิต อธิบดีอัยการ สรรเสริญและอาลัยคุณชายศุภวัฒย์ ว่าในแวดวงนักวิชาการประวัติศาสตร์ไทยและไทยศึกษา ยากที่จะมีผู้ใดที่ไม่รู้จัก พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี หรือ “คุณชายศุภวัฒย์” ผู้ที่เป็นศูนย์รวมแห่งความรู้ ประวัติศาสตร์ไทยและไทยศึกษา ประดุจเป็นห้องสมุด หรือเอนไซโคลพีเดียเคลื่อนที่ ทุกปัญหาหรือปริศนาที่แสนยากเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ ภาษาและขนบธรรมเนียมโบราณที่ไม่มีผู้ใดทราบคำตอบ คุณชายศุภวัฒย์สามารถให้คำตอบพร้อมแสดงหลักฐานที่ชัดเจนยืนยันได้อย่างน่าอัศจรรย์เสมอ
“คุณชายศุภวัฒย์” สารานุกรมเคลื่อนที่
ในบรรดามหาวิทยาลัยที่เล่าเรียนสั่งสอนวิชาประวัติศาสตร์ในประเทศไทยมีหลายแห่ง แต่ละแห่งก็มีครูอาจารย์ซึ่งเป็นที่เคารพรักจำนวนไม่น้อย แต่ชื่อ พลตรี ม.ร.ว.ศุภวัฒย์ เกษมศรี คงจะต้องได้รับการเคารพรักและนับถือจากทุกๆ มหาวิทยาลัย ไม่เฉพาะแต่ในสาขาวิชาประวัติศาสตร์เท่านั้น แม้แต่สาขาวิชาอื่นๆ อันนับเนื่องเป็นวิชาสังคมศาสตร์ ก็มักจะวนเวียน แวะเยี่ยม พูดคุยกับคุณชายศุภวัฒย์เสมอมา และสุดท้ายก็สมัครขอเป็นลูกศิษย์ของท่านโดยปริยาย เช่น กฎหมาย สถาปัตยกรรม ครุศาสตร์ บรรณารักษศาสตร์ ภาษาไทย วรรณคดี ฯลฯ หรือแม้แต่คณะเอกชนก็ได้รับความเมตตาจากคุณชายศุภวัฒย์ในเรื่องข้อมูลทางประวัติศาสตร์เพื่อจัดทำสารคดี นิทรรศการ และภาพยนตร์
คุณชายเกิดเมื่อวันที่ 26 ต.ค. 2475 เป็นบุตร ม.จ.วัฒยากร เกษมศรี และหม่อมลออง เกษมศรี ได้สมรสกับ จลาศรี อุชุโกมล และมีธิดา 1 คน คือ ม.ล.ภัคภรจันท์ เกษมศรี
เมื่อจบการศึกษาจากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์แล้ว ท่านเข้ารับราชการทหาร ระหว่างรับราชการทหารท่านได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งกรรมการในคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทย ตั้งแต่ พ.ศ. 2515 เรื่อยมา ปัจจุบันดำรงตำแหน่งที่ปรึกษาของคณะกรรมการดังกล่าว
ท่านได้รับการยอมรับในวงวิชาการอย่างกว้างขวางว่าเป็นผู้มีความรู้แตกฉานทั้งทางด้านประวัติศาสตร์ วรรณคดี จารึกศึกษา และไทยศึกษา มีผลงานทางวิชาการทั้งที่เป็นหนังสือ บทความ การอภิปราย และการบรรยาย
เมื่อผลงานเป็นที่ยอมรับ จึงได้รับรางวัลและเกียรติคุณต่างๆ ที่ยกมากล่าวนี้เป็นเพียงส่วนหนึ่ง เช่น รางวัลพระสิทธิธาดาทองคำ สำหรับผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม ด้านการศึกษาและศาสนา จากมหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์ พ.ศ. 2546 นักประวัติศาสตร์อาวุโสดีเด่น สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พ.ศ. 2552 รางวัลนราธิปประจำปี 2558 โดยสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทย
เมื่อศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร กล่าวไว้ในหนังสือ ความยอกย้อนของอดีต : พิพิธนิพนธ์เชิดชูเกียรติ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรี พ.ศ. 2537 ความว่า “หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ทรงปรารภว่าได้ทรงเตรียมผู้จะมาทำงานแทนทางประวัติศาสตร์ศิลป์ไว้แทนพระองค์ได้ 3 คนแล้ว คุณประเสริฐได้เตรียมคนแทนไว้หรือเปล่า ข้าพเจ้าเห็นว่าผู้ที่จะมาแทนคุณขจรและข้าพเจ้า ก็คือ คุณชาย ศุภวัฒย์ และ ดร.วินัย พงศ์ศรีเพียร นี้เอง “ซึ่งชัดเจนว่าคุณชายศุภวัฒย์มีคุณสมบัติครบถ้วนและเป็นที่ไว้วางใจของผู้อาวุโสทางประวัติศาสตร์”
