ข้าวของไทยต้องมีความแตกต่าง ในตลาดโลก

โดย...พวงรัตน์ อัศวพิศิษฐ์

ข้าวเป็นสินค้าส่งออกอันดับต้นๆ ของไทยมานาน แต่ก็ต้องตกอันดับมาเรื่อยๆ ตามระดับการพัฒนาเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงไป โดยมีสินค้าอุตสาหกรรมที่ผลิตได้เร็วกว่า มีมูลค่าสูงกว่าเข้ามาแทนที่ ยิ่งในอนาคตที่จะเป็นประเทศไทย 4.0 ซึ่งแน่นอนว่าอุตสาหกรรม 4.0 จะเกิดขึ้นก่อนเพื่อน และจะมีการส่งออกสินค้าอุตสาหกรรม มากขึ้น ดังนั้นประเทศไทยจะทำอย่างไรกับเรื่องของข้าว

เนื่องจากไม่ว่าจะอย่างไร ประเทศไทยยังต้องพยายามส่งออกข้าวให้ได้ในปริมาณสูงไม่แพ้อดีตที่ผ่านมา เพราะการผลิตและส่งข้าวออกดูจะเป็นวัฒนธรรมของไทย ที่สำคัญคือ ประชากรส่วนใหญ่ของประเทศยังเป็นชาวนา ประเทศไทยมีประชากรกว่า 60 ล้านคน และมากกว่า 60% ของประชากรของประเทศเป็นเกษตรกร ยิ่งการส่งออกมีปัญหาทั้งจากภาวะเศรษฐกิจโลก และจากคู่แข่งในการส่งออกข้าวที่แข็งแรงขึ้นตามลำดับ ตลอดจนกระบวนการทำลายการส่งออกข้าวในรัฐบาลที่ผ่านมา ทำให้มีผลกระทบถึงชาวนาโดยตรง และทำให้เห็นว่าการขยายตลาดข้าวไทยเพื่อเพิ่มปริมาณการส่งออกไม่น่าจะเป็นวิธีที่ได้ผลดีที่สุด โดยเฉพาะมีข่าวว่าการส่งออกข้าวปีนี้อาจจะลดลง จึงน่าจะต้องลองหาวิธีอื่นๆ อีกหลายวิธีมาช่วยเหลือเกษตรกร

แน่นอนว่าหลายมาตรการ เช่น การประกันรายได้ชาวนา การอุดหนุนด้านทรัพยากรแก่ชาวนา เช่น การแจกจ่าย ปุ๋ย แจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ ขุดคลองส่งน้ำ (โครงสร้างพื้นฐาน) เป็นสิ่งที่ทำแล้วจะถึงมือเกษตรกรโดยตรง และสามารถทำได้ไม่ถือว่าเป็นการบิดเบือนการค้าสินค้าเกษตร ไม่ผิดความตกลง WTO (World Trade Organization) และถือเป็นมาตรการที่จำเป็นต้องดำเนินการ

แต่สิ่งที่จะยั่งยืนและชาวนาได้ผลประโยชน์โดยตรง คือ ชาวนาต้องช่วยเหลือตัวเอง สร้างความแตกต่างในสินค้าข้าวของไทย ยกระดับคุณภาพมาตรฐานเพื่อให้ได้มูลค่าเพิ่ม และส่งไปตลาดที่มีกำลังซื้อสูง ซึ่งที่จริงเรื่องนี้ได้มีการดำเนินการกันมาระยะหนึ่งแล้ว เช่น

- การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ให้กับข้าว เช่น ข้าวสังข์หยดเมืองพัทลุง ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้ ฯลฯ ทะเบียนนี้เป็นของชุมชนไม่ใช่ชาวนารายใดรายหนึ่ง โรงสีต้องอยู่ในชุมชน เพื่อกันการปลอมปน เพราะต้องมาจากท้องถิ่นนั้นจริงๆ ชุมชนต้องตรวจรับรองเอง อาจตั้งเป็นสหกรณ์หรือกลุ่มชุมชนก็ได้ ถือเป็นการตรวจรับรองภายในกันเองชั้นหนึ่งก่อน แล้วมีหน่วยงานภายนอกมาตรวจรับรองอีกชั้นหนึ่งเพื่อให้แน่ใจจริงๆ นอกจากนั้นการขึ้นทะเบียนนี้ยังขึ้นไว้ที่สหภาพยุโรปด้วย หมายความว่ามีตรารับรองของสหภาพยุโรปประทับเพื่อส่งเข้าไปขายในสหภาพยุโรป ทำให้ราคาของข้าวเหล่านี้ขึ้นไป 2-3 เท่าตัว แต่เป็นที่น่าเสียดายว่าเมื่อระยะเวลาผ่านไป 6-7 ปี ผู้เขียนไม่เห็นข้าวเหล่านี้ในตลาดโมเดิร์นเทรดของไทย

อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนพยายามคิดในแง่ดีว่าคงจะมีการส่งออกทั้งหมด แต่ได้พบข้อเท็จจริงที่น่าเป็นห่วงว่า เมื่อผู้เขียนเดินซื้อข้าวในร้านสะดวกซื้อใหญ่แห่งหนึ่งพบ “ข้าวสังข์หยดเมืองพัทลุง” วางขายอยู่เป็นตราของห้างนั้น แต่ไม่มีตรารับรอง “ทรงข้าวบิณฑ์” ว่าเป็นสินค้า GI แต่ผู้เขียนก็ซื้อมาหุงทาน ปรากฏว่า “คุณภาพ” ไม่ใช่ เรียกว่าทราบได้ทันทีสำหรับคนที่เคยทานของแท้ เพราะข้าวสังข์หยดเมืองพัทลุงนั้น เป็นข้าวในพื้นที่ที่มีมาดั้งเดิม เม็ดเรียว สวย เมื่อหุงแล้วไม่แฉะ เคี้ยวมัน จึงขอบอกผ่านไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้องว่า ควรออกไปตรวจดูบ้าง เนื่องจากถ้าส่งออกไปสหภาพยุโรป แม้ไม่มีเครื่องหมายรับรอง GI ของทางการไทย แต่การใช้ชื่อเหมือนกันก็ทำให้ผู้บริโภคเกิดความสับสนหลงผิดได้ ดีไม่ดีถูกถอดออกจากทะเบียน GI คราวนี้จะมาวิ่งล้อมคอกทีหลังก็คงไม่ทันแล้ว

- การดำเนินการโดยลูกหลานของชาวนาเอง ผู้เขียนได้มีโอกาสพบปะกับคนรุ่นใหม่เหล่านั้น ในคราวที่ติดตามผู้ใหญ่ลงพื้นที่ ได้เห็นคน Gen น่าจะ X หรือ Y กลับบ้านไปเป็นเกษตรกรจำนวนหนึ่ง พยายามใช้ความรู้สร้างผลผลิต โดยเฉพาะที่แตกต่างคือเป็นไร่นาแบบออร์แกนิก ใช้เครื่องมือสื่อสารสมัยใหม่ติดตามภาวะราคาและสภาพภูมิอากาศ ตลอดจนพยายามแปรรูปข้าว แต่ต้องยอมรับว่ายังมีจำนวนน้อยมากเมื่อเทียบกับชาวนาทั้งประเทศ และส่วนใหญ่เป็นชาวนาที่ยังเหลือที่ทำกินเป็นของตัวเอง ก็คงต้องยุยงส่งเสริมและสร้างแรงจูงใจรวมถึงสร้างโอกาสให้คนรุ่นใหม่ที่ชอบทำงานอิสระเหล่านี้กลับไปบ้านเกิดให้มากขึ้น

คนจำนวนที่น้อยลงไปอีกคือคนวัยเกษียณที่พอมีความรู้ และมีที่นาอยู่บ้างจำนวน 30-50 ไร่ แต่บุคคลเหล่านี้ยังขาดเทคโนโลยีสมัยใหม่ และการแปรรูปก็ทำไม่ได้มากนัก เรื่องจะหวังว่าเขาจะเข้าไปหา ITAP ให้ช่วยนั้น ลืมไปได้เลย เพราะถ้าไม่ใช่คนในวงการวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีเขาก็ไม่รู้จัก การทำนาของคนกลุ่มนี้จึงทำเพื่อขายกันในกลุ่มเพื่อนหรือคนรู้จัก มีตลาดจำกัด

กลุ่มที่รัฐบาลน่าจะส่งเสริมจึงเป็นกลุ่มที่มีเอกลักษณ์ของตนเอง เช่น GI และกลุ่มคนรุ่นใหม่ มีโอกาสผลิตสินค้าแปรรูปที่มีขั้นการแปรรูปสูงขึ้น มีการนำเทคโนโลยีใหม่ๆ มาใช้เพื่อให้ข้าวของไทยมีความแตกต่าง ดังกล่าวแล้วข้างต้น