สังคมสงเคราะห์แบบไทยๆ

ความจริงนั้นความจนเป็นปัญหาทางเศรษฐศาสตร์ คือเกิดจากความอัตคัดเรื่องปากท้องขึ้นก่อน คือ “คนที่มีกิน” กับ “คนที่ไม่มีกิน” แล้วลุกลามไปเป็นปัญหาสังคม....

โดย...ทวี สุรฤทธิกุล

ความจนเป็นสิ่งที่ทุกคนไม่อยากได้ แม้กระทั่ง “คนจน” ก็ไม่มีใครอยากจะคบ เข้าทำนองคำพังเพยที่ว่า “มีเงินก็นับว่าน้อง มีทองก็นับว่าพี่ ไม่มีเงินไม่มีทอง พี่น้องไม่มี”
ความจนเป็นปัญหาของประเทศมาตั้งแต่บรมกัลป์ ความจริงนั้นความจนเป็นปัญหาทางเศรษฐศาสตร์ คือเกิดจากความอัตคัดเรื่องปากท้องขึ้นก่อน คือ “คนที่มีกิน” กับ “คนที่ไม่มีกิน” (ซึ่งร้ายแรงกว่าปัญหา “คนจน-คนรวย” เสียอีก) แล้วลุกลามไปเป็นปัญหาสังคม คือ “ความเหลื่อมล้ำทางชนชั้น” กระทั่งเกิดเป็นปัญหาการเมืองอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็น “สงครามชนชั้น” หรือ “สงครามประชานิยม” ซึ่งประเด็นหลังนี้ถือว่าเป็น “สงครามทางการเมือง” สำหรับบางประเทศที่ยังล้าหลังในทางการเมืองนั้นเลยทีเดียว

รัฐบาลของไทยชุดแล้วชุดเล่า พยายามที่จะ “ขายฝัน” เรื่องการแก้ปัญหาความยากจน แต่สิ่งที่ทำไปนั้นก็คือ การทำให้คนจนยิ่งรู้สึกว่าพวกเขา “จนมากขึ้น” เริ่มตั้งแต่ “จนสติปัญญา” คิดเองไม่ได้ ต้องให้เจ้านายมาคิดให้ ต่อมาคือ “จนหนทาง” เพราะรัฐบาลท่านไม่มีความคิดอะไรที่ “ง่าย” ไปกว่านี้แล้ว ท้ายที่สุดคือ “จนใจ” ต้องยอมตามสิ่งที่ท่านได้มอบให้นั้นโดยมิอาจหลีกเลี่ยง

คนฉลาดบางคนบอกว่า ผู้ปกครองของไทยพยายามที่จะให้ประเทศนี้มีคนจนมากๆ เพื่อจะได้แสดง “ฝีมือ” ในการบริหารประเทศ เพราะถ้าคนไทยรวยกันหมดเสียแล้ว ท่านผู้ปกครองทั้งหลายก็จะตกงาน เนื่องจากไม่มีใครให้กดขี่ข่มเหงด้วยการ “โปรยทาน” นี้อีกต่อไป

ในสังคมที่เรียกว่า “พุทธศาสนิกชน” แต่โบราณเราแก้ปัญหากันด้วยวิธีที่เรียกว่า “การให้ทาน” โดยมี “ผู้มีฐานะ” ที่แปลง่ายๆ ว่า “คนรวย” นำเอาทรัพย์สินที่มีมากกว่าคนอื่นมา “แจกจ่าย” ให้กับคนยากคนจน ถึงขั้นยกย่องว่าการให้ทานนี้คือ “ปรมัตถธรรม” หรือ “ความประพฤติอันเป็นที่สุด” ของการบรรลุโลกุตระ อย่างที่พระเวสสันดรได้บำเพ็ญในชาติสุดท้าย ก่อนที่จะได้อานิสงส์ไปเกิดเป็นพระพุทธเจ้าในชาติต่อมา

คุณแม่ของผู้เขียนเคยเล่าให้ฟังว่า ตอนที่ครอบครัวมาอยู่กรุงเทพฯ ราวปี 2490 กว่าๆ นั้น รัฐบาล (จอมพล ป. พิบูลสงคราม) มีการสร้างบ้านเป็นสวัสดิการให้คนจน เรียกว่า “อาคารสงเคราะห์” อย่างที่ครอบครัวของเรามาอาศัยอยู่ก็คือที่ห้วยขวาง โดยเป็นเรือนแฝด 2 ชั้น เนื้อที่ 20 ตารางวา ชั้นล่างมี 2 ห้องเล็กๆ ชั้นบนมีห้องโล่งๆ ห้องเดียว มีห้องน้ำขนาดยืนได้ 2 คน 1 ห้อง ทว่าแต่ละครอบครัวต้องเบียดเสียดกันอยู่โดยเฉลี่ยครอบครัวละ 6 คน !

ในความยากจนที่ผู้เขียนเคยสัมผัสมายังมีเรื่องที่อยากเล่าอยู่มาก แต่คงไม่เป็นประโยชน์สำหรับท่านทั้งหลาย จึงขอ “ตัดฉาก” มาที่ความยากจนของคนไทยจำนวนหนึ่ง ที่มีสภาพน่าสงสารมากยิ่งกว่า แต่ด้วยการแก้ปัญหาที่มีความ “ฉลาด” แตกต่างกัน จึงทำให้คนจนเหล่านี้มี “ชะตากรรม” ต่างกัน

อย่างที่ได้กล่าวมาก็คือ ผู้ปกครองหรือนักการเมืองของไทย พยายามที่จะใช้คนจนและความจนให้เป็นประโยชน์เพื่อการรักษาอำนาจของตนเองเป็นสำคัญ แม้แต่เมื่อจะคิดแก้ปัญหาความยากจน ก็พยายามที่จะไม่แก้ให้หมดต้นตอของปัญหา เพราะถึงแม้ว่าจะแก้ปัญหาความยากจนนั้นได้ (ซึ่งก็เป็นแค่ชั่วคราว) แต่คนเหล่านั้นก็ยังไม่พ้นความจน โดยเฉพาะ “จนศักดิ์ศรี” อันเนื่องมาจากถูกกดให้อยู่ในสถานะ “ต่ำกว่า” อยู่เสมอ

สมัยที่ผู้เขียนยังอาศัยอยู่ในบ้านสวนพลู เจ้าของบ้านคือท่านอาจารย์ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ที่ใครๆ ก็รู้ว่าท่านเป็นราชนิกุล (แปลว่าสืบเชื้อสายมาจากกษัตริย์) คงจะเจ้ายศเจ้าอย่างมากล้น แต่เท่าที่ผู้เขียนเคยสัมผัส ท่านไม่เคยดูถูกคนที่รับใช้หรือทำงานให้ท่านเลย ซึ่งท่านจะบอกอยู่เสมอว่า “คนเราถ้ารักจะคบกันหรืออยู่ด้วยกัน ต้องให้เกียรติกัน”
ท่านอาจารย์คึกฤทธิ์เคยเป็นประธานมูลนิธิช่วยเหลือนักเรียนขาดแคลนในพระราชินูปถัมภ์ โดยทั่วไปก็คือจัดหาทุนรอนให้นักเรียนที่ยากจน ได้มีเงินเล่าเรียน เพราะในสมัยนั้นยังไม่มีโครงการเรียนฟรี (แต่ก็กระท่อนกระแท่น) แบบรัฐบาลปัจจุบัน

ท่านสามารถระดมทุนได้มากมาย ด้วยพรรคพวกเพื่อนฝูงบ้าง ด้วยการจัดโขนและนาฏศิลป์หาเงินให้บ้าง แต่สิ่งหนึ่งที่ท่านไม่ทำคือ การทำบุญเอาหน้า เพื่อหวังลาภยศและเหรียญตรา อย่างที่ท่านชอบเรียกแบบแซวๆ ว่า “สังคมสงเคราะห์แบบคุณหญิงคุณนาย” โดยที่จะต้องมีการติดตามผลการเล่าเรียนของเด็กเหล่านั้นอย่างจริงจัง พร้อมกับส่งเสริมให้ได้|เรียนจนถึงชั้นสูงสุด (อย่างน้อยก็ถึงมหาวิทยาลัย) หากเด็กคนนั้นมีความสามารถพอ

ช่วงวันหยุดยาว 12–14 ส.ค.ที่ผ่านมา ผู้เขียนรับเชิญไปเป็นวิทยากรบรรยายเรื่อง “การบ้านการเมือง” ที่ จ.ขอนแก่น ให้แก่เยาวชนของมูลนิธิสงเคราะห์เด็กยากจนในพระราชูปถัมภ์ของสมเด็จ|พระเทพรัตนราชสุดาฯ ชื่อย่อภาษาอังกฤษว่า CCF ซึ่งแต่เดิมนั้นเป็นมูลนิธิที่มีฝรั่งให้เงินอุดหนุนเป็นส่วนมาก แต่ปัจจุบันคนไทยเริ่มเข้ามาสนับสนุนมากขึ้น ก็เพราะความจริงจังของผู้บริหารของมูลนิธิที่สร้างผลงานมากว่า 35 ปีนี้

ดร.กรรณชฎา พิริยะรังสรรค์ คือชื่อของผู้อำนวยการมูลนิธิ ที่ผู้เขียนต้องทึ่งในความทุ่มเท เพราะเธออยู่คุมการเข้าค่ายของเด็กอายุระหว่าง 13–18 ปี นับร้อยคนนั้นอย่างเข้มแข็ง มีทั้งการบรรยายและสาธิตกิจกรรมต่างๆ ให้เด็ก ทั้งยังต้องควบคุมเจ้าหน้าที่ให้คอยดูแลเด็กให้ดีอีกด้วย และเมื่อมีเวลาว่างในครึ่งวันของวันหนึ่ง ก็ยังวิ่งไปตรวจงานที่จังหวัดใกล้เคียง ซึ่งผู้เขียนได้แอบฟังเธอโทรศัพท์ ได้ความว่าลูกๆ โทร.มาจากหัวหิน เพราะคุณพ่อ (ดร.สังสิตฯ) อยากให้แม่มาอยู่ด้วย ขนาดครอบครัวของเธอๆ ยังสละเสีย เพื่อมาทุ่มเทให้แก่เด็กในความรับผิดชอบเหล่านี้

ผู้เขียนได้ข้อคิดจากผู้อำนวยการมูลนิธิ CCF ว่า นอกจากความรักใน “งาน” ที่เธอทำเพื่อเด็กเหล่านี้แล้ว อีกสิ่งหนึ่งที่คนทำงานมูลนิธิไม่ค่อยตระหนักก็คือ “ความเป็นมืออาชีพ” เพราะส่วนมากจะมองว่าเป็นกิจกรรมเพื่อสาธารณกุศล จึงเข้ามาทำงานแบบสบายๆ หรือหวังลาภยศสรรเสริญต่างๆ ดังกล่าว แต่ถ้าเรามีความเป็นมืออาชีพแล้ว เราจะมีความรับผิดชอบอย่างสูงและทุ่มเทอย่างยิ่งให้แก่งานนั้น เพราะ “มืออาชีพ” หวังผลอย่างเดียวคือ “ความสำเร็จ” ในงานที่ทำ

ตั้งใจว่าจะเขียนถึงความ “โหลยโท่ย” ของการสังคมสงเคราะห์แบบไทยๆ (โดยรัฐบาลไทย) ซึ่งคงจะต้องเขียนเป็นมหากาพย์อีกเรื่องหนึ่งเป็นการเฉพาะ วันนี้ขอเชียร์มืออาชีพคนหนึ่ง เพื่อให้กำลังใจมืออาชีพอีกหลายๆ คน ที่กำลังทำงาน “เพื่อชาติบ้านเมือง” อยู่อย่างทุ่มเท

คนเหล่านี้นี่แหละที่จะทำให้รัฐบาล “กากๆ” ตกงานได้ในอนาคต !