เอกะคือสรรพะ

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

WALK WITH ME เป็นภาพยนตร์สารคดีเกี่ยวกับวิถีการเจริญสติตามวิถีของหลวงปู่ทิก เญิ้ต หั่ญ พระนักปฏิบัติชาวเวียดนาม เป็นสารคดีระดับพรีเมียมที่ผมอยากจะแนะนำให้ผู้ที่สนใจการอยู่กับปัจจุบันขณะ หรือสนใจหลักธรรมที่ยากๆ แต่อธิบายอย่างง่ายๆ หากแต่โดนใจเข้าอย่างจัง

ใครไม่ค่อยชอบธรรมะ ฟังเสียงของ Benedict Cumberbatch ไปเพลินๆ ก็ได้ในฐานะผู้บรรยาย

ทางผู้สร้างเพิ่งจะปล่อยตัวอย่างออกมา ตัวจริงยังไม่ออกและกว่าจะมาถึงเมืองไทยคงใช้เวลาอีกนาน กระนั้นก็ตาม บ้านเรามีหนังสือหนังหาแหล่งข้อมูลเกี่ยวกับท่านทิก เญิ้ต หั่ญ อยู่มากมาย ไหนจะมีหมู่บ้านพลัม อันเป็นสำนักสงฆ์สายนิกายเซนแบบเวียดนาม ที่ก่อตั้งโดยท่านอยู่ในเมืองไทยอีกด้วย

ผมคิดว่าคนส่วนใหญ่รู้จักท่านทิก เญิ้ต หั่ญ (หรือติช นัท ฮันห์) เป็นอย่างดีในฐานะบรรพชิตชาวเวียดนามผู้เผยแผ่พุทธศาสนาในโลกตะวันตกที่มีผู้รู้จักกันอย่างกว้างขวาง ท่านสอนหลักการสร้างสันติทั้งภายในภายนอก มุ่งเน้นการอยู่กับปัจจุบันขณะ หลายคนคงเคยเจริญสติตามแนวทางท่าน แต่ผมสนใจท่านในฐานะ “พระสงฆ์ธรรมดา” ที่ทำเรื่องลี้ลับซับซ้อนให้เป็นเรื่องที่ง่ายราวกับพลิกฝ่ามือ กระทั่งเด็กน้อยก็ยังเข้าใจหลักพุทธธรรมอันลึกซึ้ง

มีตอนหนึ่งเด็กน้อยถามท่านว่า

“หนูมีหมาตัวหนึ่ง แล้วหมาของหนูตาย หนูไม่รู้ว่าจะทำยังไงถึงจะไม่เสียใจ”

ท่านทิก เญิ้ต หั่ญ ตอบว่า “หนูลองมองขึ้นไปบนฟ้าสิ หนูเห็นเมฆสวยๆ ไหม เมฆที่หนูเห็นต่อมามันจะกลายเป็นฝน แล้วถ้าหนูดื่มน้ำชาหนูก็จะเห็นก้อนเมฆลอยในน้ำชานั่นเอง”

คำปลอบประโลมของท่านสะท้อนว่าแท้จริงแล้วสรรพชีวิตไม่มีอะไรเกิดตายมีแต่เปลี่ยนสภาพ จากเมฆกลายเป็นฝน จากฝนกลายเป็นน้ำ จากน้ำกลายเป็นชา ในชาจึงมีเมฆและในเมฆจึงมีชา นี่คือพุทธปรัชญาอันลึกซึ้ง ซึ่งฝ่ายมหายานเรียกว่า “อินทรชาล” หรือข่ายพระอินทร์ เป็นอุปมาถึงตาข่ายพระอินทร์ว่าครอบคลุมทุกสรรพสิ่ง โยงใยทุกอณู เชื่อมโยงไร้จุดจบ ที่ตาข่ายยังมีแก้วมณีส่องประกายสะท้อนกันและกันไม่มีที่สิ้นสุด

สรรพชีวิตก็เหมือนกับข่ายของพระอินทร์ ล้วนเชื่อมโยงกัน แม้รูปลักษณ์จะแปรผัน แต่ในเนื้อในยังเป็นส่วนหนึ่งของกันและกัน ดังคำสอนในอวตังสกสูตรว่า “น้ำทะเลมีธาตุเดียว เกิดเป็นคลื่นหลากหลายรูปลักษณ์ แต่ยังเป็นน้ำเฉกเช่นเดิม ธรรมะก็เช่นกัน”

คณาจารย์มหายานบางท่านสรุปสั้นๆ ว่า “หนึ่งคือทั้งหมด ทั้งหมดคือหนึ่ง” หมายความว่าสรรพสิ่งกับตัวเรานั้นล้วนไม่แตกต่าง การเกิดของเราคือการดับของภาวะหนึ่ง และเมื่อเราดับก็คือการเกิดของอีกภาวะหนึ่ง สุดท้ายแล้วเกิดและดับก็อันเดียวกันนั่นเอง

บังเอิญเหลือเกินที่นามของท่านทิก เญิ้ต หั่ญ ก็แปลว่า “เอกจริยา” หมายถึงการกระทำทั้งกาย วาจา และใจล้วนเป็นหนึ่งเดียวกัน

คำสอนเรื่องเอกะคือสรรพะหรืออินทรชาลนั้นลึกซึ้งมาก นักคิดตะวันตกยกให้เป็นยอดของพุทธปรัชญามหายาน แต่หากจะทำให้ง่ายก็ง่ายดายเหมือนที่ท่านทิก เญิ้ต หั่ญ ตอบเด็กน้อยและดูเหมือนเธอจะเข้าใจเสียด้วย

หรือว่าเด็กยังไร้เดียงสา สอนปรัชญายากๆ กลับเห็นว่าง่าย ส่วนผู้ใหญ่เจนโลกรู้ทุกมิติปรัชญาแต่ชีวิตขมขื่นไร้ทางออก

สำหรับท่านทิก เญิ้ต หั่ญ แล้วไม่มีอะไรยากหรือง่ายไปกว่าการอยู่กับปัจจุบัน ท่านว่า “อดีตผ่านไปแล้ว อนาคตยังมาไม่ถึง มีเพียงปัจจุบันขณะเท่านั้น” เรื่องอินทรชาลก็เช่นกัน ไม่ยากไปกว่าการอยู่กับปัจจุบัน หากจิตไม่วอกแวกอยู่กับขณะนี้เท่านั้น จะทราบเองว่าทุกอย่างรอบตัวไม่ผิดแผกจากเรา ดังเช่น มหาปรินิรวาณสูตร กล่าวว่า สรรพสิ่ง สรรพเสียง วิหคนกกา ล้วนกำลังแสดงธรรม

กระทั่งเมื่อจิตผ่องใส ก็อาจพอจะเห็นเองว่า สรรพสิ่งคือหนึ่ง และหนึ่งเดียวนั้นคือสรรพสิ่ง