เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (61)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

เมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงได้รับการอบรมจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ให้เป็นผู้ใฝ่ในการปฏิบัติธรรมเจริญสมาธิและภาวนา ทรงศึกษาและปฏิบัติธรรมสม่ำเสมอตลอดมา และโปรดการฟังเทศน์ฟังธรรม พระองค์เคยเสด็จฯ ไปฟังเทศน์มหาชาติที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามเป็นเวลาติดต่อกัน 3 วัน ต่อมาเมื่อทรงเป็นนิสิตของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้มีพระราชดำริให้ธรรมสถานจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยจัดงาน “เทศน์มหาชาติตามรูปแบบที่ถูกต้องตามตำรับหลวง” หรือที่เรียกว่า การเทศน์มหาชาติ ที่สืบทอดกันมาแต่ครั้งโบราณกาล ในการเทศน์ครั้งนี้ทรงรับเป็นเจ้าภาพในกัณฑ์กุมารซึ่งได้ทรงจัดเครื่องกัณฑ์เทศน์ตามแบบฉบับที่ทำกันในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น

นอกจากนี้ พระองค์ทรงมีพระราชศรัทธาอย่างแรงกล้าที่จะทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาในทุกด้าน เสด็จร่วมงานพิธีต่างๆ ที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาทุกครั้งเมื่อมีผู้กราบบังคมทูลเชิญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวันสำคัญต่างๆ ทางพระพุทธศาสนา รวมทั้งทรงเป็นองค์ริเริ่มฟื้นฟูประเพณีฉลองวันวิสาขบูชาซึ่งเคยมีปรากฏมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โดยได้ทรงประกาศเชิญชวนให้พุทธศาสนิกชนทั่วไปร่วมกันจุดโคมประทีป และส่งบัตรอวยพรที่มีข้อธรรมะเพื่อเป็นเครื่องเตือนสติให้ระลึกถึงคำสอนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และทรงพระราชนิพนธ์เกี่ยวกับศาสนาทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง เช่น ศาสนาเกิดขึ้นได้อย่างไร พุทธศาสนสุภาษิตคำโคลง ซึ่งทรงถอดพระพุทธสุภาษิตจากภาษาบาลีเป็นภาษาไทย พระจูฬปันถกเถระ ศาสนากับการปกครองระบอบประชาธิปไตย ฉันท์ดุษฎีสังเวย และกาพย์ขับไม้กล่อมพระศรีนรารัฐราชกิริณี เป็นต้น ซึ่งบทพระนิพนธ์เหล่านี้มีทั้งที่เกี่ยวกับศาสนาโดยตรง และการนำข้อคิดจากหลักธรรมมาประยุกต์ใช้ในสังคมปัจจุบัน

พระองค์ทรงมีพระราชดำรัสว่า “...เป็นที่ยอมรับกันว่าพระพุทธศาสนาเป็นรากฐานอันสำคัญยิ่งของชาติไทย จากอดีตจนปัจจุบัน ยิ่งกว่านั้น พระพุทธศาสนายังเป็นทั้งศาสนา และอารยธรรมสำคัญของทวีปเอเชียและของโลก การศึกษาวิจัยเรื่องพระพุทธศาสนา จึงเป็นสิ่งสำคัญอันจะเอื้อต่อความเข้าใจวัฒนธรรม และระบบความคิดของชนชาติต่างๆ รวมทั้งจะเอื้อต่อการพัฒนาภูมิปัญญาอย่างลุ่มลึกและต่อเนื่อง เรื่องเล่าในพระพุทธศาสนาอันครอบคลุมมิติต่างๆ ของพระพุทธศาสนาทั้งคัมภีร์ ตัวบทวรรณกรรม ตลอดจนวรรณกรรมและพิธีกรรมประเภทต่างๆ ที่สร้างมาแต่เดิมและสร้างขึ้นมาใหม่อย่างต่อเนื่องและยาวนาน จึงเป็นข้อมูลที่พึงนำมาศึกษาอย่างกระจ่างชัดรอบด้านเพื่อสร้างองค์ความรู้เชิงบูรณาการ อันอาจจะเป็นเครื่องมือกำหนดแนวทางการพัฒนาภูมิปัญญาของโลกในองค์รวมอย่างมีประสิทธิภาพเหมาะสมกับยุคสมัยแห่งโลกไร้พรมแดนในปัจจุบัน...”

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ยังได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์สมทบในการบูรณปฏิสังขรณ์วัดวาอารามต่างๆ อยู่เป็นนิตย์ เช่น วัดท่าสุทธาวาส จ.อ่างทอง ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่มาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา ครั้งเมื่อทรงนำนักเรียนโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าไปทัศนศึกษายังพระอารามแห่งนี้ ทรงพบว่าพระอุโบสถของวัดชำรุดทรุดโทรมมากจนไม่อาจใช้การต่อไปได้ จึงโปรดให้จัดสร้างพระอุโบสถใหม่ขึ้นทดแทนหลังเดิม ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ เนื่องจากมีพระราชปณิธานที่จะให้พระอุโบสถหลังนี้เป็นพระอุโบสถประจำพระองค์

นอกจากนี้ การบูรณปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดารามและพระบรมมหาราชวัง เมื่อคราวพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี เป็นพระราชพิธีที่จัดขึ้นเนื่องในโอกาสที่กรุงรัตนโกสินทร์จะมีอายุครบ 200 ปี เมื่อวันที่ 6 เม.ย. 2525 เป็นการบูรณะครั้งใหญ่ครั้งที่ 4 นับแต่ได้สถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นเป็นราชธานี โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงเป็นประธานกรรมการอำนวยการบูรณปฏิสังขรณ์ นับว่าทรงเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าหญิงพระองค์แรกแห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ทรงเป็นแม่กองบูรณปฏิสังขรณ์ วัดพระศรีรัตนศาสดารามและพระบรมมหาราชวัง ซึ่งอดีตกาลนั้นแม่กองอำนวยการบูรณปฏิสังขรณ์ ล้วนแต่เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าน้องยาเธอ ที่เป็นชายทั้งสิ้น

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงรับพระราชภารกิจด้วยความเอาพระราชหฤทัยใส่เป็นอย่างยิ่ง ได้เสด็จฯ มาทรงเป็นประธานในที่ประชุมคณะกรรมการบูรณปฏิสังขรณ์เป็นประจำเพื่อการกำหนดแผนงานบูรณะ การจัดหาทุนมาเพิ่มเติมงบประมาณในการใช้จ่าย พระราชทานพระราชวินิจฉัย และชี้นำการแก้ปัญหาในการบูรณปฏิสังขรณ์ด้วยพระปรีชาสามารถและรอบรู้ในศิลป์และศาสตร์ทางศิลปกรรมไทย

ที่นอกเหนือไปจากการเสริมสร้างความมั่นคงแข็งแรงสวยงามแล้ว ยังเป็นการธำรงรักษาศิลปะสมบัติทางด้านสถาปัตยกรรม และศิลปกรรมให้คงไว้ตามแบบแผนดั้งเดิม อาทิ การบูรณะพระวิหารยอดภายในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ระหว่างการกะเทาะปูนเพื่อซ่อมแซมอาคารหลังนั้น ได้พบว่าผนังของเดิมที่อยู่หลังชั้นปูนฉาบมีการตกแต่งด้วยกระเบื้องชิ้นเล็กๆ เป็นลายแก้วชิงดวง พระองค์มีพระราชบัญชาว่า หลังจากการฉาบปูนพระวิหารยอดใหม่แล้ว ขอให้เจาะช่องปูนเล็กๆ บนส่วนหนึ่งของผนัง เพื่อที่จะให้ผู้ที่สนใจได้เห็นหลักฐานลักษณะผนังของเดิมได้ นับว่าทรงเข้าพระราชหฤทัยในวิชาการด้านนี้อย่างถ่องแท้ในการเก็บหลักฐานและแสดงหลักฐาน โดยทำให้กลมกลืนกับสภาพแวดล้อมที่มีการซ่อมแซมใหม่ เพราะส่วนที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจาะนี้ต้องเดินขึ้นไปบนอาคารจึงจะมองเห็น เมื่อดูอาคารโดยรวมจะไม่สามารถมองเห็นได้ ซึ่งช่วยให้เกิดความกลมกลืนกับส่วนรวมของอาคารอย่างแท้จริง