คลี่โจทย์ประเทศไทย หลังประชามติ 7 ส.ค. 59 (จบ)

โดย...บัณฑูร เศรษฐศิโรตม์

เมื่อตอนที่แล้วได้กล่าวถึงโจทย์ 3 ข้อ ว่าด้วยเรื่องการเลือกตั้งที่จะเกิดในปี 2560 การปฏิรูปก่อนการเลือกตั้งและหลังการเลือกตั้ง รวมถึงกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ ในตอนนี้จึงขอกล่าวเนื้อหาที่เหลือ

ประเทศที่มียุทธศาสตร์ชาติส่วนใหญ่เป็นประเทศกำลังพัฒนา โดยเฉพาะในภูมิภาคตะวันออกกลางและแอฟริกา รวมถึงบางประเทศในเอเชียและละตินอเมริกา เช่น จอร์แดน บาห์เรน ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ประเทศที่มียุทธศาสตร์ชาติ

เช่น บรูไน เวียดนาม อินโดนีเซีย และมาเลเซีย ยุทธศาสตร์ชาติของแต่ละประเทศมีระยะเวลาแตกต่างกัน ส่วนใหญ่อยู่ในช่วง 10-30 ปี ซึ่งอาจมีการระบุเป้าหมายของประเทศในลักษณะวิสัยทัศน์ (Vision) ระยะยาว เช่น วิสัยทัศน์มาเลเซีย 2020 วิสัยทัศน์จอร์แดนปี 2025 วิสัยทัศน์บาห์เรนปี 2030 วิสัยทัศน์บรูไน 2035 เป็นต้น และมีการจัดทำแผนที่ครอบคลุมระยะเวลาสั้นกว่า เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาไปสู่วิสัยทัศน์ที่กำหนด

“เนื้อหาสาระ” ของยุทธศาสตร์ชาติ จะเขียนกว้างหรือแคบอย่างไรไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว ดูจากตัวอย่างของประเทศอื่นๆ ที่ได้มีการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ ก็มีความหลากหลายแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับบริบท ความจำเป็น และความเหมาะสมของแต่ละประเทศที่จะออกแบบกำหนดขึ้น

สำหรับในประเด็น “กระบวนการจัดทำ” ยุทธศาสตร์ชาติ จากกรณีของประเทศมาเลเซีย เกาหลีใต้ สิงคโปร์ มาเลเซีย และอินโดนีเซีย มีปัจจัยที่ส่งผลต่อกลไกและกระบวนการในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ชาติให้เกิดความสำเร็จเหมือนกัน คือ การส่งเสริมให้ทุกภาคส่วนมีความรู้สึกว่าได้มีส่วนร่วม เป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์ชาติ ให้เกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของ (Ownership)

ประเด็นเรื่องกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติโดยการมีส่วนร่วมของประชาชนในชาติ เป็นประเด็นที่เห็นร่วมกันจากทุกฝ่ายในสังคมไทย โจทย์การบ้านในเรื่องนี้ คือ จะออกแบบกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติจากการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนอย่างทั่วถึงให้เกิดขึ้นอย่างแท้จริงได้อย่างไร องค์กรใดจะเป็นผู้รับผิดชอบหลักในการออกแบบและจัดทำกระบวนการ จะใช้กระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติให้เป็นกระบวนการที่ช่วยสร้างเสริมความปรองดองได้หรือไม่ จะมีแนวทางประสานทำงานร่วมอย่างไรกับองค์กรและเครือข่ายภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม เพื่อสร้างการมีส่วนร่วมและความเป็นเจ้าของร่วมกัน

ตัวอย่างเช่น สภาเกษตรกรแห่งชาติ สภาองค์กรชุมชน สภาพัฒนาการเมือง สถาบันการศึกษา สถาบันวิจัยต่างๆ สภาอุตสาหกรรม สภาหอการค้า รวมถึงประชาชนทั่วไปที่ไม่ได้มีสังกัดหรืออยู่ในเครือข่ายใดๆ

ความแตกต่างระหว่างกรณีร่างรัฐธรรมนูญผ่านกับไม่ผ่านการออกเสียงประชามติ คือในกรณีร่างรัฐธรรมนูญไม่ผ่านการออกเสียงประชามติ จะไม่มีกรอบเวลาที่แน่ชัดในการจัดทำกฎหมายยุทธศาสตร์ชาติ และการจัดทำเนื้อหายุทธศาสตร์ชาติ แต่หากร่างรัฐธรรมนูญผ่านประชามติ จะมีกรอบเวลาที่กำหนดไว้ชัดเจนในกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติให้แล้วเสร็จ คือ

หนึ่ง ภายใน 120 วันนับตั้งแต่รัฐธรรมนูญประกาศใช้จะต้องมีการจัดทำ “กฎหมายว่าด้วยกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ” ให้เสร็จ กฎหมายฉบับนี้จะมีเนื้อหาเกี่ยวกับกระบวนการ ขั้นตอน วิธีการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ องค์กรหรือกลไกที่รับผิดชอบในการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ รวมทั้งกลไกการติดตามผลการดำเนินงาน

สอง ภายใน 1 ปี นับตั้งแต่วันที่กฎหมายว่าด้วยกระบวนการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติใช้บังคับ ให้ดำเนินการจัดทำ “เนื้อหาสาระ” ของยุทธศาสตร์ชาติให้แล้วเสร็จ (น่าจะช่วงปลายปี 2560)

ในประเด็นเนื้อหาของยุทธศาสตร์ชาติ หากจะนำ “เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน” (Sustainable Development Goals) หรือ SDGs ที่ประเทศต่างๆ ร่วมกันกำหนดขึ้นภายใต้การทำงานขององค์การสหประชาชาติ มาเป็นกรอบเบื้องต้นในการกำหนดยุทธศาสตร์ชาติ ก็จะทำให้เกิดความไว้วางใจและความเชื่อมั่นของทุกฝ่ายได้มากขึ้น ลดประเด็นความเป็นการเมืองในการจัดทำเนื้อหายุทธศาสตร์ชาติ เป็นกรอบทิศทางการพัฒนาเพื่อนำไปสู่ความยั่งยืนในทุกด้านอย่างสมดุล

เป้าหมาย SDGs ที่กำหนดไว้มี 17 เป้าหมาย มีกำหนดเวลาดำเนินการ 15 ปี ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2016-2030 ครอบคลุมทั้งในด้านเศรษฐกิจ ด้านคุณภาพชีวิตของประชาชน ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ด้านความสงบสุขและความยุติธรรม และด้านความร่วมมือ ในแต่ละเป้าหมาย (Goal) มีการกำหนดเป้าประสงค์ (Target) ของแต่ละเป้าหมายไว้เป็นจำนวนแตกต่างกัน รวมทั้งหมด 169 เป้าประสงค์ และมีการกำหนดตัวชี้วัดความสำเร็จในการดำเนินงานไว้กว่า 230 ตัวชี้วัด

รัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดที่กำหนดกรอบกติกาของการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ จัดวางบทบาทและสัมพันธภาพเชิงอำนาจขององค์กรทางการเมืองต่างๆ และประชาชนในสังคม แต่รัฐธรรมนูญไม่ใช่เครื่องมือที่แก้ไขปัญหาตอบโจทย์ได้ทุกอย่าง มีการบ้านร่วมกันอีกมากในสังคมไทยที่เป็นความท้าทาย โจทย์ร่วม 3 ประการข้างต้นนี้ เป็นเพียงตัวอย่างที่อยากเชิญชวนทุกกลุ่มทุกฝ่ายในสังคมไทยมาร่วมกันขบคิด เสนอแนวคิด ทางเลือกอย่างสร้างสรรค์ เป็นบททดสอบครั้งสำคัญของการอยู่ร่วมกันในสังคมประชาธิปไตยที่ีมั่นคง และการก้าวเดินต่อไปเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน