ฝนดาวตกวันแม่

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ช่วงวันที่ 12 ส.ค.ของทุกปี ซึ่งตรงกับวันแม่ในประเทศไทย เป็นช่วงเวลาที่ฝนดาวตกกลุ่ม สำคัญกลุ่มหนึ่งในรอบปีจะมีอัตราตกสูงสุด หากสภาพท้องฟ้าปลอดโปร่งและสังเกตจากที่มืด ไม่มีแสงรบกวน สามารถเห็นดาวตกในช่วงที่ตกถี่สุดได้ราวหนึ่งดวงต่อนาที

ดาวตกเกิดจากสะเก็ดดาว ซึ่งเป็นชิ้นส่วนหรือซากของดาวเคราะห์น้อยและดาวหางที่พุ่งเข้ามาในบรรยากาศโลก อันตรกิริยากับบรรยากาศทำให้เกิดแสงสว่างเรืองเป็นเวลาสั้นๆ ตามแนวการเคลื่อนที่ของสะเก็ดดาว หากเฝ้ามองท้องฟ้า เราสามารถมองเห็นดาวตกได้หลายดวงในแต่ละคืน โดยเฉพาะจากสถานที่ซึ่งไม่มีแสงไฟฟ้าหรือแสงจันทร์รบกวน

หลายช่วงของปี นักดาราศาสตร์พบว่าจะมีดาวตกกลุ่มหนึ่งหรือหลายกลุ่ม ที่มีแนวการเคลื่อนที่บนท้องฟ้าดูราวกับพุ่งกระจายออกมาจากจุดเดียวกัน เรียกจุดนั้นว่าจุดกระจายดาวตก แสดงว่าสะเก็ดดาวที่ทำให้เกิดดาวตกเหล่านั้นมีแนวการเคลื่อนที่ขนานกัน แต่แผ่ออกตามมุมมองในเชิงทัศนมิติ ปรากฏการณ์ที่สามารถแบ่งดาวตกออกเป็นกลุ่มๆ ได้เช่นนี้เรียกว่าฝนดาวตก

ฝนดาวตกเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นหลายครั้งในรอบปี ฝนดาวตกจึงมีหลายกลุ่ม บางกลุ่มมีอัตราการตกน้อยมาก ไม่ถึง 5 ดวง/ชั่วโมง บางกลุ่มสูงเกิน 100 ดวง/ชั่วโมง เรียกชื่อฝนดาวตกตามตำแหน่งของจุดกระจาย ซึ่งมักเป็นชื่อกลุ่มดาวหรือดาวที่อยู่ใกล้จุดดังกล่าว ฝนดาวตกที่มีจำนวนหรืออัตราการตกสูงมักได้รับความสนใจเป็นพิเศษ

หากไม่มีแสงจันทร์รบกวน โดยปกติในรอบปีจะมีฝนดาวตกที่มีอัตราสูงสม่ำเสมอใกล้เคียง 100 ดวง/ชั่วโมง เพียง 2 กลุ่ม กลุ่มแรกคือฝนดาวตกเพอร์ซิอัสในเดือน ส.ค. อีกกลุ่มหนึ่งคือฝนดาวตกคนคู่ในเดือน ธ.ค. บางปีจะมีฝนดาวตกที่มีอัตราสูงเป็นพิเศษเกิดขึ้นได้ เช่น ฝนดาวตกสิงโตที่มีอัตราสูงมากเป็นพิเศษในช่วง พ.ศ. 2541-2545 ในอัตราหลายร้อยหรือนับพันดวงต่อชั่วโมง

ฝนดาวเพอร์ซิอัสมีจุดกระจายอยู่ในกลุ่มดาวเพอร์ซิอัส ซึ่งเป็นกลุ่มดาวในซีกฟ้าเหนือ จึงสังเกตได้ดีที่สุดในละติจูดกลางๆ ถึงสูงของซีกโลกเหนือ ประกอบกับเป็นฤดูร้อนของละติจูดนั้น จึงได้รับความสนใจมาก ประเทศไทยก็สามารถเห็นดาวตกเพอร์ซิอัสได้ แต่เราอยู่ในฤดูฝน ทำให้มีโอกาสเห็นได้ยากกว่าเนื่องจากอุปสรรคจากเมฆ ยกเว้นบางปีที่ท้องฟ้าเปิดในช่วงที่ฝนดาวตกมีอัตราสูงสุด

ฝนดาวตกเพอร์ซิอัสและฝนดาวตกกลุ่มอื่นๆ ไม่ได้เกิดขึ้นในคืนเดียว มีช่วงเวลาที่สามารถสังเกตเห็นได้หลายคืนต่อเนื่องกัน แต่จะมีช่วงที่ตกในอัตราสูงสุดเพียง 1 หรือ 2 คืนเท่านั้น เรามีโอกาสเห็นดาวตกจากฝนดาว ตกเพอร์ซิอัสในช่วงวันที่ 17 ก.ค.-24 ส.ค. ช่วงวันแรกๆ จะมีอัตราต่ำมาก จากนั้นค่อยๆ สูงขึ้น สูงสุดราววันที่ 12 ส.ค. หลังจากนั้นก็ลดลง

เราจะเห็นดาวตกจากฝนดาวตกเพอร์ซิอัสก็ต่อเมื่อจุดกระจายขึ้นมาอยู่เหนือขอบฟ้า ช่วงนี้กลุ่มดาวเพอร์ซิอัสขึ้นทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือในเวลาประมาณ 4 ทุ่มครึ่ง จึงเป็นช่วงที่เริ่มมีโอกาสเห็นดาวตกจากฝนดาวตกเพอร์ซิอัส อัตราการตกของฝนดาวตกแปรผันตามุมเงยของจุดกระจาย ยิ่งจุดกระจายอยู่สูง โอกาสเห็นดาวตกก็เพิ่มขึ้น กลุ่มดาวเพอร์ซิอัสจะขึ้นไปถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าในเวลาเช้ามืด โดยทั่วไป ช่วงเวลาที่ดีที่สุด (หากไม่มีเมฆบังหรือแสงจันทร์รบกวน) จึงมักเป็นช่วง 1-2 ชั่วโมง ก่อนฟ้าสาง

ปีนี้วันที่ 12 ส.ค. อยู่ในช่วงข้างขึ้น ดวงจันทร์สว่างกว่าครึ่งดวงเล็กน้อย ตกลับขอบฟ้าก่อนตี 1 ช่วงระหว่าง 4 ทุ่มครึ่งถึงตี 1 จึงไม่ใช่เวลาที่ดีสำหรับการสังเกตดาวตกเพอร์ซิอัส เราควรรอให้ดวงจันทร์ตกไปก่อน หรือตื่นมาสังเกตก่อนเช้ามืด การสังเกตฝนดาวตกจะทำได้ดีที่สุดจากสถานที่ซึ่งท้องฟ้ามืด ห่างไกลจากเมืองใหญ่ หากอยู่ใจกลางเมืองที่มีทั้งแสงไฟและฝุ่นควัน ก็ลืมไปได้เลยสำหรับการสังเกตดาวตก

นักดาราศาสตร์พบว่าฝนดาวตกหลายกลุ่มเกี่ยวข้องกับดาวหางหรือดาวเคราะห์น้อย สรุปได้ว่าสะเก็ดดาวที่ทำให้เกิดฝนดาวตกมีต้นกำเนิดจากดาวหางและดาวเคราะห์น้อย ฝนดาวตกเพอร์ซิอัสเกิดจากดาวหางสวิฟต์-ทัตเทิล (109P/Swift-Tuttle) มีคาบการโคจรประมาณ 130 ปี เข้ามาใกล้ดวงอาทิตย์ครั้งล่าสุดเมื่อ พ.ศ. 2535 ทุกครั้งที่ดาวหางเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ จะทิ้งสะเก็ดดาวไว้ตามทางโคจร ซึ่งทำให้เกิดฝนดาวตกเมื่อโลกโคจรผ่าน

การพยากรณ์ว่าวันใดจะเกิดฝนดาวตกในอัตราสูงสุดอาศัยข้อมูลการสังเกตจากปีที่ผ่านๆ มา โดยดูจากตำแหน่งของโลกบนวงโคจร จากข้อมูลนี้คาดว่าฝนดาวตกเพอร์ซิอัสในปีนี้จะมีอัตราสูงสุดในเช้ามืดวันเสาร์ที่ 13 ส.ค.  2559

นอกจากข้อมูลดังกล่าว นักดาราศาสตร์ยังสร้างแบบจำลองเพื่อคำนวณวงโคจรและตำแหน่งของสะเก็ดดาวเทียบกับโลก แบบจำลองที่คำนวณได้ล่าสุดแสดงว่าปีนี้ดาวตกเพอร์ซิอัสอาจมีอัตราสูงกว่าปกติได้ในเช้ามืดวันศุกร์ที่ 12 ส.ค. การสังเกตฝนดาวตกเพอร์ซิอัสในปีนี้จึงน่าจะทำได้ดีใน 2 วัน คือ เช้ามืดวันศุกร์ที่ 12 และเสาร์ที่ 13 ส.ค. อย่างไรก็ตาม ข้อมูลเหล่านี้เป็นเพียงการพยากรณ์จากแบบจำลองและผลการสังเกตการณ์ในอดีต หลายครั้งฝนดาวตกก็มีอัตราต่ำกว่า สูงกว่า หรือต่างไปจากเวลาที่คาดไว้