เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (55)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ได้เสด็จฯ ทรงเยี่ยมโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านนาปอ อ.นาแห้ว จ.เลย ถึง 3 ครั้ง ได้ทรงรับทราบปัญหาความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติ ความเดือดร้อนจากความแห้งแล้ง การขาดแคลนน้ำ การสูญเสียความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในวิถีชีวิตของประชาชนและเผชิญกับภาวะหนี้สิน ประกอบกับการขอพระราชทานความช่วยเหลือจากราษฎรบ้านเหล่ากอหก ต.เหล่ากอหก ใน อ.นาแห้ว จ.เลย เพื่อพัฒนาแหล่งน้ำ ด้วยเหตุนี้จึงมีพระราชดำริให้ดำเนินการแก้ไขปัญหาทรัพยากรเสื่อมโทรมในบริเวณพื้นที่เหล่านี้

ต่อมา ว่าที่ร้อยตรี กิตติ ขันธมิตร กรมวังผู้ใหญ่ ได้เดินทางไปร่วมประชุมกับหัวหน้าส่วนราชการและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ อ.นาแห้ว จ.เลย เพื่อแจ้งถึงพระราชดำริของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ว่าทรงมีความห่วงใยสภาพปัญหาต่างๆ ของพื้นที่ จึงได้มีพระราชดำริให้ดำเนินงาน “โครงการสร้างป่า สร้างรายได้” ควบคู่ไปกับการสร้างอ่างเก็บน้ำ

จากนั้นได้มีการจัดตั้งคณะทำงานและเชิญชวนกลุ่มผู้นำ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ปราชญ์ชาวบ้าน และประชาชนมาร่วมรับฟังความคิดเห็นจากผู้เชี่ยวชาญด้านป่าไม้และต้นไม้ เพื่อร่วมกันแก้ไขปัญหาประชาชนบุกรุกเข้าตัดไม้ ถางป่า เพื่อปลูกพืชเชิงเดี่ยว เช่น ข้าวโพดและสับปะรด ในพื้นที่ต้นน้ำ

โครงการสร้างป่าสร้างรายได้ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ มีวัตถุประสงค์เพื่อฟื้นฟูป่าต้นน้ำลำธาร สร้างรายได้ ลดรายจ่ายให้ชาวบ้านในพื้นที่เป้าหมาย รวมทั้งสร้างจิตสำนึกในการดูแลรักษาป่าและสร้างชุมชนให้เข้มแข็ง โดยใช้แนวคิดการใช้ประโยชน์ในพื้นที่อย่างยั่งยืน และการใช้ “วนเกษตร” ซึ่งเป็นระบบการจัดการทรัพยากรป่าไม้ผสมผสานกับการจัดการระบบเกษตรกรรมอย่างสอดคล้องเหมาะสมกับวิถีชีวิต และเป็นไปตามลักษณะภูมิสังคมมีความสมดุลในระบบนิเวศธรรมชาติกับระบบนิเวศเกษตรกรรมและวัฒนธรรม ดังพระราชดำรัสเกี่ยวกับแนวคิดการพัฒนาที่ดินอย่างยั่งยืน เมื่อวันที่ 18 ม.ค. 2531 มีความตอนหนึ่งว่า

“...เนื่องจากที่ดินที่เหมาะสมสำหรับการทำการเกษตรมีอยู่จำกัด จึงจำเป็นจะต้องพิจารณาวิธีการใช้ที่ดินอย่างประหยัดให้ได้ผลตอบแทนสูงและดำเนินการเพื่อให้ที่ดินคงไว้ซึ่งความอุดมสมบูรณ์ ไม่เสื่อมโทรมลง... ถ้าเราสามารถทำสำเร็จได้จะเกิดผลดี คือสามารถอนุรักษ์ทรัพยากรดินให้เป็นประโยชน์ต่อประเทศชาติและประชาชนต่อไปในอนาคตอันยาวนาน...”

ต่อมา จ.น่าน ได้ร่วมขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์ พัฒนา และฟื้นฟูผืนป่าแหล่งต้นน้ำ จ.น่าน ตามพระดำรัสเมื่อคราวสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จฯ ไปทรงเป็นองค์ประธานและทรงบรรยายเรื่อง “การสร้างสำนึกให้เด็กและเยาวชนอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ” ในการประชุมสัมมนาวิชาการ “รักษ์ป่าน่าน” เมื่อวันที่ 10 มี.ค. 2557 ณ ศูนย์การเรียนรู้และบริหารวิชาการเครือข่ายแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ความว่า

“...จ.น่าน เป็นจังหวัดน่าอยู่จังหวัดหนึ่ง การที่ได้เดินทางมา จ.น่าน หลายครั้ง ทำให้ข้าพเจ้าได้เห็นทั้งส่วนที่ดีและส่วนที่เป็นปัญหาอยู่มาก ได้แก่ ปัญหาพื้นที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เป็นเหตุให้สภาพสมดุลตามธรรมชาติสูญเสีย มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน การฟื้นฟูป่าให้ดีขึ้น หาทางให้คนกับป่าอยู่ร่วมกันก็จะสามารถแก้ปัญหาสภาพแวดล้อมและความเป็นอยู่ของประชาชนได้ แม้จะต้องใช้เวลานาน แต่ถ้าไม่เริ่มต้นตั้งแต่ตอนนี้ ปัญหาก็จะทวีความรุนแรงขึ้น...”

ต่อมาในวันพุธที่ 3 ก.ย. 2557 กรมการปกครองได้ร่วมลงนามในบันทึกข้อตกลงความร่วมมือการดำเนินการ “โครงการสร้างป่า สร้างรายได้” ร่วมกับ สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (สำนักงาน กปร.) กรมป่าไม้ และศูนย์ประสานการปฏิบัติที่ 6 กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร (กอ.รมน.) เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ในโอกาสฉลองพระชนมายุครบ 5 รอบ 2 เม.ย. ปี 2558 รวมทั้งเป็นการผนึกกำลังขับเคลื่อนขยายผลโครงการสร้างป่า สร้างรายได้ ตามแนวพระราชดำริฯ ให้เกิดผลอย่างแพร่หลายต่อไป

โดยขั้นตอนการดำเนินโครงการสร้างป่าสร้างรายได้เริ่มจากการรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลชุมชนทั้งด้านกายภาพ ชีวภาพ สังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม เพื่อนำมาจัดทำรูปแบบการสร้างป่าสร้างรายได้ โดยการศึกษาหาพันธุ์ไม้ป่าที่เหมาะสมกับพื้นที่ ตลอดจนการจัดการพื้นที่ปลูก รูปแบบการปลูก และการตลาด จากนั้นจะมีการคัดเลือกแกนนำเพื่อชักจูงคนในชุมชนเข้าร่วมทำกิจกรรมตามโครงการ อาทิ การแบ่งพื้นที่ทำกินบางส่วนเพื่อนำมาปลูกป่าสร้างรายได้ ทั้งนี้ จะมีหน่วยงานราชการคอยให้คำแนะนำและแก้ไขปัญหาทุกขั้นตอน

ด้วยพระวิริยอุตสาหะของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ในการดูแลชีวิตความเป็นอยู่ของพสกนิกรในถิ่นทุรกันดาร จากที่ดำริชีวิตด้วยความยากลำบาก ประสบปัญหานัปการในวันนี้ล้วนมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น มีอาชีพ มีรายได้ที่มั่นคงและเพียงพอต่อการเลี้ยงชีพ โดยไม่เบียดเบียนธรรมชาติ อีกทั้งได้ทรงทำนุบำรุงทรัพยากรธรรมชาติที่อยู่ในความสนพระราชหฤทัยของพระองค์ไปพร้อมๆ กัน ทำให้พรรณไม้ต่างๆ นานาล้วนสามารถดำรงอยู่ได้ชั่วลูกชั่วหลาน ทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจำกัดได้รับการดูแล เสริมสร้างทดแทนทรัพยากรที่สูญเสียไป เพื่อธำรงไว้ซึ่งความสมดุลของธรรมชาติและวิถีชีวิตของประชาชนอย่างยั่งยืน