เธอกับฉัน : ดูแลสัมพันธภาพ (2/2)

โดย...ชัยยศ ยโสธโร เครือข่ายพุทธิกา www.http://budnet.org

เมืองไทยมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์มากมาย ยกเว้นกฎหมาย

คนรวยทำอะไรก็ไม่ผิด ฯลฯ

ข้างต้นคือตัวอย่างประโยคเชิงเสียดสี จิกกัดที่หลายคนคงเคยได้รับรู้ในสื่อสังคมออนไลน์ หรือในการสนทนาพูดคุย การพูดจาหรือข้อเขียนทำนองจิกกัด เสียดสี ประชดประชัน แง่หนึ่งสะท้อนถึงความไม่ชอบใจในเหตุการณ์ หรือการกระทำบางอย่าง แต่อีกแง่หนึ่งก็สะท้อนถึงความคิดสร้างสรรค์ในการสรรหาแง่มุมจิกกัด ในอีกด้านข้อความดังกล่าวสะท้อนการรับมือต่อเหตุการณ์ที่ปะปนทั้งเชิงตลกขบขัน เชิงโกรธเคือง ไม่พอใจ ขบขัน เยาะเย้ย

บุคคลสาธารณะ เช่น ผู้มีอำนาจทางการเมือง นักแสดง ผู้มีชื่อเสียง มักตกเป็นเป้าหมายการเสียดสี จิกกัด บางครั้งคำพูดหรือข้อความดังกล่าวคงสร้างความรู้สึกเชิงลบว่า ตนได้รับหมิ่นประมาท หยามเหยียดศักดิ์ศรี กระทบคุณค่า และความเคารพในตนเอง ซึ่งมากหรือน้อยก็ขึ้นกับเนื้อหาและระดับความรุนแรงของการเสียดสี ประชด จิกกัดนั้น แต่ในอีกทาง การกระทำเช่นนี้มักเกิดขึ้นเนื่องจากผู้กระทำมีฐานะลำดับอำนาจที่ด้อยกว่า ซึ่งการใช้ข้อความดังกล่าว คือหนทางหนึ่งในการตอบโต้ของผู้มีลำดับอำนาจต่ำ (Low Ranks) ที่มีต่อผู้มีลำดับอำนาจสูงกว่า (High Ranks) ดังนั้น คุณสมบัติสำคัญของผู้มีลำดับอำนาจสูง คือ ความเป็นผู้มีขันติธรรม หนักแน่น สุขุมรอบคอบ โดยเฉพาะต่อการรับฟังคำพูดในเชิงลบดังกล่าว เพราะหากสามารถรับฟังได้อย่างลึกซึ้งถึงความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า แท้จริงอีกฝ่ายต้องการร้องขออะไรบางอย่าง

สำหรับความสัมพันธ์ที่มีความใกล้ชิดกันมากๆ เช่น ครอบครัว คู่สมรส การสื่อสารคือลมหายใจของความสัมพันธ์ ดังนั้น คุณภาพการสื่อสารจึงเป็นเหตุและปัจจัยในการบำรุงรักษาคุณภาพความสัมพันธ์ (ดังเช่น ภาษารัก ที่ได้กล่าวถึงในบทความที่ผ่านมา) เดวิด ก็อตแมน นักจิตวิทยาด้านการเยียวยาชีวิตสมรสได้นำประสบการณ์ที่ได้ทำงานเยียวยาชีวิตสมรสมาถ่ายทอดเป็นองค์ความรู้ คือ มูลเหตุสำคัญที่การสื่อสารสร้างความแตกร้าวในชีวิตสมรส คือ ท่าทีการสื่อสาร 4 ลักษณะ ดังนี้ 1) การวิพากษ์วิจารณ์ ตำหนิ ติเตียน  และ 2) การประชดประชัน เสียดสี ถากถาง “ทำแบบนี้ไม่ได้เรื่อง” “ใช้สมองหรือเปล่า”  “ไอ้หัวขี้เลื่อย” ฯลฯ การสื่อสารเช่นนี้สร้างผลกระทบ คือ การทำร้ายจิตใจ การสร้างความรู้สึกด้อยค่า หยามเหยียดให้กับอีกฝ่าย ท่าทีการสื่อสารเช่นนี้ยังก่อให้เกิดการเปรียบเทียบคุณค่าว่า ผู้กระทำมีลำดับอำนาจเหนือกว่า และอีกฝ่ายมีบทบาท ฐานะลำดับอำนาจที่ต่ำกว่า ดังนั้น หากอีกฝ่ายเลือกนิ่งเงียบ ไม่ตอบโต้ จึงมีความหมายถึงการยอมรับว่าตนมีความด้อยกว่า การตอบโต้กลับ ด้วยวิธีการเดียวกันก็เพื่อสื่อสารเป็นปฏิกิริยาตอบโต้ว่าตนไม่ได้ด้อยกว่า ทั้งอาจมีความเหนือกว่าอีกฝ่าย การสื่อสารใน 2 แบบจึงเกิดการกระตุ้นตอบโต้และสร้างผลกระทบลุกลาม

3) การวางท่าทีเย็นชา เฉยเมย ไม่ตอบสนอง ปฏิบัติตัวราวกับ “ทองไม่รู้ร้อน” เหมือนกับอีกฝ่ายเป็นอากาศธาตุ ก่อเกิดปฏิกิริยาผลลัพธ์ คือ การไม่ยอมรับ ไม่รับรู้ ไม่ใส่ใจ ไม่เห็นตัวตน ถือเป็นท่าทีเชิงลงโทษอีกฝ่าย 4) การกล่าวโทษ การปกป้องตนเอง ในความสัมพันธ์ย่อมเกิดความขัดแย้ง การกระทบ ขัดใจ และสิ่งเหล่านี้ต้องการการคลี่คลาย ทำความเข้าใจ แต่หากอีกฝ่ายใช้ท่าทีปกป้องตนเอง กล่าวโทษความผิดพลาดที่เกิดขึ้นว่าสาเหตุมาจากอีกฝ่าย และกระทำเช่นนี้เป็นปกติ ย่อมสร้างบาดแผลในจิตใจอีกฝ่าย บรรยากาศมีการตัดสินถูกผิด ภาวะนี้ก่อเกิดความกดดัน ความเครียด ความไม่ปลอดภัย

ในความสัมพันธ์ที่มีการใช้ท่าทีทั้ง 4 ลักษณะ เจตนาเชิงบวกที่ว่อนอยู่ คือ เพื่อให้เกิดการเรียนรู้ เพื่อให้เกิดการพัฒนา เพื่อให้เกิดการเติบโต สิ่งที่สามารถเกิดขึ้นได้คือ ผู้รับสารที่ถูกกระทำไม่สามารถเข้าถึงความหมายในเจตนาเชิงบวกนั้น สิ่งที่พวกเขารับรู้คือ การถูกปฏิบัติในเชิงลบ ก่อเกิดความรู้สึกเชิงลบ ความด้อยคุณค่า บั่นทอนความเคารพตนเอง ดังนั้น การตอบโต้เพื่อปกป้องคุณค่าตนเอง รักษาความเคารพในตนเอง พฤติกรรมที่เกิดขึ้นได้คือ การถอนตัวจากความสัมพันธ์ และการหย่าร้างในที่สุด

พฤติกรรมทั้ง 4 ลักษณะ คือ พยาธิสภาพที่กีดกันความสุขในครอบครัว เปรียบเหมือนผีร้ายที่กัดกินความสัมพันธ์ การขับไล่หรือทำลายผีร้าย คือ หมอผีจะต้องเอ่ยนามของผีร้ายให้ถูกต้อง ซึ่งมีผลให้เกิดอำนาจขับไล่ผีร้ายได้ มองในแง่จิตวิทยา สิ่งนี้คือ การสร้างความตระหนักรู้ การเข้าใจ ตระหนักรู้ในพฤติกรรมที่สร้างความแตกร้าว ก็เพื่อรู้เท่าทันตนเองและหลีกเลี่ยงการใช้พฤติกรรมนี้โดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ถึงผลกระทบต่อความสัมพันธ์

ชีวิต คือ ระบบความสัมพันธ์ และในความสัมพันธ์ต้องการการบำรุงรักษา บททดสอบที่เข้ามา คือ บทเรียนที่ช่วยนำพาทางเลือกมา คือ การเลือกตอบโต้เฉพาะหน้าด้วยความไม่ชอบใจผ่านพฤติกรรมการสื่อสารเชิงลบทั้ง 4 ลักษณะ หรือเลือกที่จะเท่าทันผีร้ายในใจ และเลือกสัมพันธ์ที่ให้คุณประโยชน์ในระยะยาวกับตัวเรากับความสัมพันธ์ระยะยาวแทน