ควันหลงเบร็กซิต

โดย...อรุณ จิรชวาลา

สัปดาห์ที่แล้วผมฟันธงไปว่า ในการลงประชามติที่สหราชอาณาจักรหรือที่เราเหมาเรียกง่ายๆ ว่าอังกฤษ ฝ่ายที่ต้องการให้อังกฤษคงอยู่ในอียู หรือฝ่ายอยู่ จะชนะฝ่ายที่ต้องการให้ถอนตัว หรือฝ่ายไป ผลปรากฏว่าผมคาดผิดอย่างจัง ฝ่ายไปชนะขาดกว่าล้านคะแนน แต่ถึงกระนั้นผมก็ไม่รู้สึกผิดหรือรู้สึกสงสารตัวเองแม้แต่น้อย เพราะมีคนที่น่าเห็นใจมากกว่าผมมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เดวิด คาเมรอน ที่เอาตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของตัวเองเป็นเดิมพัน เสร็จแล้วก็แพ้ยับเยินต้องประกาศล่วงหน้าขอลาออกในเดือน ต.ค. ทั้งๆ ที่หากไม่มีเรื่องนี้น่าจะสามารถอยู่ในตำแหน่งต่อไปได้อีกอย่างน้อย 3-4 ปี

ตลาดหุ้นทั่วโลกก็ประสบชะตากรรมรุนแรงเช่นกัน ยุโรปในวันต่อมา ดัชนีตลาดหุ้นลดลงโดยเฉลี่ยประมาณ 7% บางประเทศ เช่น อิตาลีกับกรีซ ลดลงกว่า 10% นอกยุโรป ตลาดที่ถูกกระทบมากที่สุดคือญี่ปุ่น โดยดัชนีนิกเกอิลดลงเกือบ 8% ซึ่งน่าจะมีสาเหตุมาจากการที่ญี่ปุ่นรู้สึกว่าตัวเองกลายเป็นเหยื่อของสถานการณ์ กล่าวคือ จะมีเงินทุนเคลื่อนย้ายออกจากยุโรปไปหาที่พักพิงที่ปลอดภัยกว่า โดยญี่ปุ่นหนีไม่พ้นจะเป็นแหล่งรองรับที่สำคัญรองลงไปจากสหรัฐ ต่างกันที่สหรัฐไม่กลัวค่าเงินแข็ง เพราะใช้นโยบายนี้อยู่แล้ว

สาเหตุที่ตลาดทุนมีปฏิกิริยารุนแรงน่าจะเป็นเพราะความผิดคาดนั่นเอง เพราะหากคาดการณ์ว่าจะเป็นอย่างนี้แต่ต้น ก็คงขายล่วงหน้าไปแล้ว อย่างน้อยก็หลายส่วน

หากสังเกตให้ดีจะเห็นว่า คนอังกฤษเองดูเหมือนจะแปลกใจน้อยกว่าชาติอื่น ด้วยเหตุนี้ วันต่อมาหุ้นอังกฤษจึงลดลงเพียง 3% กว่าๆ ส่วนการที่ค่าเงินปอนด์ลดลงถึงประมาณ 10% ในวันเดียว น่าจะเป็นเพราะคนชาติอื่นขายเงินปอนด์มากกว่าจะเป็นผลจากการกระทำของคนอังกฤษเอง

มีประเด็นที่เกี่ยวข้องอื่นๆ ที่น่าสนใจมากมาย ผมจึงต้องขออนุญาตเขียนเรื่องประชามติต่ออีกสัปดาห์ ดังนี้

หนึ่ง สาเหตุหลักที่ทำให้ฝ่ายไปชนะน่าจะเป็นเรื่องความกลัวคลื่นผู้ลี้ภัยจากตะวันออกกลางและเรื่องก่อการร้ายมากกว่าอย่างอื่น เพียงแต่พูดได้ไม่เต็มปาก เพราะไม่อยากให้เกิดภาพเหยียดผิว เหยียดเชื้อชาติและศาสนา จึงเหมารวมๆ ว่าเป็นการต่อต้านนโยบายเปิดพรมแดนสำหรับผู้อพยพ

ที่พูดเช่นนี้เพราะมีผู้อพยพจากยุโรปตะวันออกหลั่งไหลเข้ามาในอังกฤษมานานแล้ว ซึ่งถึงแม้จะมีข้อเสียเรื่องคนพื้นเมืองถูกแย่งงานทำ แต่ก็มีข้อดีอื่นๆ ทางเศรษฐกิจชดเชย ทำให้มีทั้งผู้สนับสนุนและผู้คัดค้าน โดยจำนวนผู้คัดค้านไม่มากพอที่จะทำให้ต้องออกจากอียู

สอง เป็นเรื่องน่าประหลาดที่ประชาชนลงมติสวนทางกับฝ่ายการเมือง กล่าวคือ นอกจากคาเมรอนจะรณรงค์สนับสนุนฝ่ายอยู่อย่างสุดความสามารถแล้ว ผู้นำฝ่ายค้านก็สนับสนุนให้อังกฤษอยู่ต่อเช่นกัน แม้จะไม่แข็งขันเท่า

จะว่าเป็นเพราะผู้คนเบื่อหน่ายทั้งนายกรัฐมนตรีและผู้นำฝ่ายค้านของเขาแล้วก็ไม่ใช่ คาเมรอนเพิ่งชนะเลือกตั้งทั่วไปและได้กลับมาเป็นนายกรัฐมนตรีอีกสมัยด้วยคะแนนเสียงท่วมท้นเพียงประมาณปีเศษ ส่วนผู้นำฝ่ายค้านก็เพิ่งเข้ามารับตำแหน่งหัวหน้าพรรคแรงงานได้ไม่ถึงปี ด้วยคะแนนนิยมสูงลิ่วเช่นกัน

สาม มีคนอังกฤษจำนวนนับล้านคนที่ไม่อยากยอมรับผลของการลงประชามติครั้งนี้ โดยออกมาชุมนุมประท้วงและลงชื่อเรียกร้องให้มีการลงประชามติอีกครั้ง รวมทั้งมีข้อเสนอให้เปลี่ยนกติกา เพื่อให้การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญขนาดนี้เป็นไปด้วยความยากยิ่งขึ้น เช่นต้องได้คะแนนเสียงไม่ต่ำกว่า 60% เป็นต้น แต่แน่นอนว่า ไม่ว่าจะเรียกร้องกันอย่างไรก็คงไม่บังเกิดผล เพราะฝ่ายที่ชนะไปแล้วคงไม่ยอม โดยมีเหตุผลว่า ฝ่ายตนเล่นตามกติกาจนได้ชัยชนะ จะถูกจับแพ้ได้อย่างไร

สี่ เป็นที่น่าสังเกตว่า กลุ่มคนหนุ่มคนสาวมีสัดส่วนที่อยากให้อังกฤษอยู่ในอียูต่อไปมากกว่า แต่แพ้คะแนนกลุ่มคนที่มีอายุมากกว่า ทำให้เกิดเสียงบ่นว่า อนาคตของประเทศชาติควรให้เด็กที่จะต้องอยู่กับมันต่อไปอีกนานตัดสิน แทนที่จะให้คนแก่เป็นผู้ชี้ขาด แต่เรื่องนี้ก็คงเป็นเพียงเสียงบ่น คงไม่สามารถเปลี่ยนแปลงผลของประชามติแต่ประการใด

ห้า สกอตแลนด์อยากกลายเป็นหนามยอกอกที่บ่งไม่ออกของอังกฤษ เพราะชาวสกอตกว่า 60% ลงมติให้อยู่ต่อ ทันทีที่ฝ่ายตนแพ้ก็มีกลุ่มชาวสกอตที่ประกาศจะไม่ยอมให้อังกฤษใช้ระบบพวกมากลากไป โดยเบื้องต้นจะมีการยื่นญัตติให้สภาสกอตแลนด์พิจารณาเพื่อให้มีมติไม่ยอมรับผลของประชามติที่มีต่อสกอตแลนด์ ส่วนก้าวต่อไปจะเป็นการเสนอให้ชาวสกอตลงประชามติอีกครั้งว่าจะประกาศเอกราชและหันไปสมัครเป็นสมาชิกอียูหรือไม่

ต้องไม่ลืมว่า สินค้าออกสำคัญของสกอตแลนด์คือวิสกี้ และตลาดที่ใหญ่ที่สุดของสกอตแลนด์คือยุโรป วิสกี้ไม่ใช่สินค้าจำเป็น หากสกอตแลนด์ไม่อยู่ในอียู ก็เสี่ยงต่อการถูกเก็บภาษีนำเข้าและสูญเสียตลาดได้โดยง่าย

หก ไอร์แลนด์เหนือก็ไม่อยากออกจากอียู โดยกว่า 55% ลงคะแนนให้ฝ่ายอยู่ แต่ปัญหาของไอร์แลนด์เหนือต่างจากสกอตแลนด์ คือไม่ได้มีเรื่องอยากเป็นเอกราช แต่บังเอิญอยู่บนเกาะเดียวกันและมีเชื้อสายเดียวกันกับไอร์แลนด์ซึ่งเป็นเอกราชและเป็นสมาชิกอียู ทั้งสองประเทศเกือบจะเรียกได้ว่าไม่มีพรมแดนระหว่างกัน บางแห่งใช้เส้นกลางถนนเป็นเส้นแบ่งเขตแดน เพียงเดินข้ามถนนก็ออกจากประเทศหนึ่งไปอยู่ในอีกประเทศหนึ่งแล้ว

เมื่ออังกฤษออกจากอียู และกำหนดมาตรการให้ผู้อพยพเข้าประเทศด้วยความยากลำบากยิ่งขึ้น ผู้ประสงค์จะอพยพอาจต้องไปไอร์แลนด์ก่อน แล้วจึงเดินข้ามถนนเข้าไปในเขตอังกฤษ

เจ็ด การออกของอังกฤษเพิ่มความเสี่ยงที่อียูจะแตกในอนาคต โดยประเทศที่มีความเสี่ยงสูงที่สุดในขณะนี้น่าจะเป็นเดนมาร์ก ซึ่งไม่เคยนิยมชมชอบอียูอย่างมากมายแต่ประการใด รวมทั้งไม่ได้อยู่ในยูโรโซนด้วย

ที่ผ่านมา ประเทศที่ยังไม่เป็นสมาชิกอียูก็อยากเป็น และเมื่อเป็นแล้วก็ตัดสินใจออกยาก เพราะมีผลประโยชน์เรื่องตลาดร่วมค้ำคอแม้แต่ประเทศอย่างกรีซ ซึ่งเศรษฐกิจหมดความสามารถในการแข่งขัน ก็ยังไม่กล้าออก แต่สถานการณ์ปัจจุบันเริ่มต่างออกไป คือมีปัจจัยเรื่องคลื่นผู้ลี้ภัยจากตะวันออกกลางและเรื่องการก่อการร้ายเข้ามาเกี่ยวข้อง นโยบายของประเทศสมาชิกในเรื่องผู้ลี้ภัยต่างกันราวฟ้ากับดิน ประเทศที่ขาดแคลนแรงงานอย่างเยอรมนีอ้าแขนรับ ในขณะที่หลายประเทศไม่อยากถูกบังคับให้ต้องเข้าไปร่วมสังฆกรรมด้วย

ข้อสุดท้าย แรงสั่นสะเทือนจากประชามติครั้งนี้อาจแผ่ข้ามมหาสมุทรไปถึงการเลือกตั้งประธานาธิบดีสหรัฐในเดือน พ.ย.นี้ด้วย ผลของประชามติทำให้ โดนัลด์ ทรัมป์ เริงร่า นโยบายปิดพรมแดนไม่ต้อนรับผู้อพยพของเขามีน้ำหนักมากขึ้น ในขณะที่ฝ่ายฮิลลารี คลินตัน พูดได้ไม่เต็มปากนัก พยายามอธิบายว่ากรณีของอังกฤษกับสหรัฐไม่เหมือนกันก็ต้องรอดูกันต่อไปว่า การออกจากอียูของอังกฤษจะมีส่วนช่วยให้ทรัมป์ได้เป็นประธานาธิบดีสหรัฐหรือไม่