พระนามนำหน้า บรมวงศ์ อนุวงศ์

โดย...ส.สต

หัวเรื่องที่จั่วไว้ข้างต้น มาจากการที่ ศาสตราจารย์พิเศษธงทองจันทรางศุ ได้ตอบคำถาม วัฒนะ บุญจับ ก่อนบรรยาย ในการเสวนา เรื่อง “สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ : พระประทีปแห่งประวัติศาสตร์ไทย” ที่จัดโดยสำนักหอสมุดแห่งชาติ 15 มิ.ย. 2559 เพื่อกระตุ้นการเรียนการอ่านของประชาชน เนื่องจากวันที่ 21 มิ.ย.ของทุกปี เป็นวันคล้ายวันประสูติของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผู้ได้รับพระสมัญญาว่า “พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์และโบราณคดี”

ศาสตราจารย์พิเศษธงทอง จันทรางศุ ได้รับเชิญให้เป็นวิทยากร ในงานเสวนา แต่ก่อนที่จะเข้าเรื่องหลักตามหัวเรื่องเสวนา วัฒนะ บุญจับ ได้ถามเรื่องพระนามนำหน้าระหว่างบรมวงศ์ และอนุวงศ์ ว่าแบ่งแยกกันอย่างไร อาจารย์ธงทอง ตอบคลายความสงสัย ของหลายคนรวมทั้งผู้เขียนด้วย

อาจารย์ธงทองเล่าว่า การเริ่มต้นบรมวงศ์คือพระราชวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ และอนุวงศ์ นั้นมีเส้นแบ่งกันอยู่ที่พระองค์เจ้า

พระองค์เจ้าลงมาเป็นอนุวงศ์ ที่เหนือขึ้นไปเป็นบรมวงศ์ และคำนำหน้านามเจ้านายที่แสดงฐานะ มีการเปลี่ยนแปลงไปตามรัชกาล (หรือพระเจ้าแผ่นดิน) เช่นในสมัยรัชกาลที่ 5 เป็นพระเจ้าแผ่นดิน (พระราชโอรส หรือลูกในรัชกาลที่ 5 ทุกพระองค์) ดำรงตำแหน่งพระเจ้าลูกยาเธอ คือเป็นลูกพระเจ้าแผ่นดิน

พอถึงรัชกาลที่ 6 จะใช้พระเจ้าลูกยาเธอต่อไปไม่ได้ เพราะเหตุว่าฐานะเปลี่ยนไป (บางพระองค์ทรงเป็นพี่ เป็นน้อง หรือพระญาติผู้ใหญ่ มีศักดิ์เป็นลุงเป็นอาว์ ของพระเจ้าแผ่นดิน)

ย้อนกลับไปในสมัยรัชกาลที่ 5 บรรดาลูก (พระราชโอรส) ในรัชกาลที่ 4 ทั้งหลายเป็นพระเจ้าน้องยาเธอทั้งหมด เพราะรัชกาลที่ 5 ทรงเป็นพี่คนโต

เมื่อถึงรัชกาลที่ 6 บรรดาน้องรัชกาลที่ 5 ที่เคยเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ (ในรัชกาลที่ 5) จะเปลี่ยนฐานะเป็นพระเจ้าอาว์ จะเรียกพระเจ้าอาว์เธอ ก็ฟังชอบกล ตามประเพณีแล้ว บรรดาพระเจ้าอาว์ทั้งหลาย ก็เปลี่ยนพระนามนำหน้าเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ

ส่วนพี่น้องรัชกาลที่ 6 ก็เปลี่ยนฐานะเป็นพระเจ้าพี่ยาเธอบ้าง พระเจ้าน้องยาเธอบ้าง เช่น พระเจ้าพี่ยาเธอกรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช (จอมพล พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช เป็นพระราชโอรสองค์ที่ 17 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)

กนกอร ศักดาเดช (ขวา) ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติ

 

จนถึงรัชกาลที่ 7 ที่เป็นลูกรัชกาลที่ 5 เหมือนกัน

ผู้ที่ดำรงฐานะพระเจ้าน้องยาเธอในรัชกาลที่ 6 ก็เปลี่ยนฐานะมาเป็นพระเจ้าพี่ยาเธอ เพราะโดยอายุพรรษาแล้วแก่กว่ารัชกาลที่ 7

เมื่อถึงรัชกาลที่ 8 ฐานะเปลี่ยนหมดเลย บรรดาท่านทั้งหลายนั้น กลายเป็นลุง และเป็นอาว์ ของพระเจ้าอยู่หัว

ทั้งนี้ เพราะสมเด็จพระราชบิดาของรัชกาลที่ 8 ก็เป็นลูกรัชกาลที่ 5 เหมือนกัน เจ้านายเหล่านั้นเปลี่ยนฐานะเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เช่น พลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารังสิตประยูรศักดิ์ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร เป็นต้น

ลำดับพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารังสิตประยูรศักดิ์ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ที่วิกิพีเดียลำดับไว้ มีดังนี้

พระอิสริยยศ

สมัยรัชกาลที่ 5 เริ่ม 12 พ.ย. 2428 ถึง 23 ต.ค. 2453 พระเจ้าลูกยาเธอ

สมัยรัชกาลที่ 6 เริ่ม 23 ต.ค. 2453 ถึง 9 ธ.ค. 2468 พระเจ้าน้องยาเธอ

สมัยรัชกาลที่ 7 เริ่ม 9 ธ.ค. 2468 ถึง 10 ก.ค. 2478 พระเจ้าพี่ยาเธอ

สมัยรัชกาลที่ 8 เริ่ม 10 ก.ค. 2478 ถึง 25 พ.ย. 2482 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ รัชกาลที่ 8 เริ่ม 25 พ.ย. 2482 ถึง 20 ก.ย. 2487 ถูกถอดยศเป็นนายรังสิตประยูรศักดิ์ รังสิต ณ อยุธยา สมัยรัชกาลที่ 8-รัชกาลที่ 9 เริ่ม 20 ก.ย. 2487 ถึง 8 พ.ค. 2493 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร (คืนพระอิสริยยศ) 28 ม.ค. 2495 เมื่อสิ้นพระชนม์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรมเป็น “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร จุฬาลงกรณราชวโรรส สยามสุขบทบุรัสการี เมตตาสีตลหฤทัย อาชชวมัททวัธยาศัยสุจารี วิวิธเมธีวงศาธิราชสนิท นวมนริศรสุมันตนบิดุล ติรณคุณสรณาภิรักษ ประยูรศักดิธรรมิกนาถบพิตร”