ครีษมายัน

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

วันที่ 21 มิ.ย.ตามเวลาประเทศไทย เป็นวันครีษมายัน หรือวันที่ดวงอาทิตย์มีตำแหน่งเยื้องไปทางทิศเหนือมากที่สุดในรอบปี ขั้วโลกเหนือหันเข้าหาดวงอาทิตย์ ทำให้ซีกโลกเหนือเป็นฤดูร้อน ระยะเวลากลางวันยาวนานกว่ากลางคืนอย่างเห็นได้ชัด

ฤดูกาลบนโลกมีสาเหตุสำคัญจากการที่แกนหมุนของโลกทำมุมเอียงกับแนวตั้งฉากกับระนาบวงโคจรรอบดวงอาทิตย์เป็นมุมประมาณ 23.5 องศา วันที่ 21 มิ.ย.แนวแกนหมุนด้านที่ชี้ไปทางทิศเหนือซึ่งตรงกับแนวของขั้วโลกเหนือจะหันเข้าหาดวงอาทิตย์มากที่สุด หากเราไปยืนอยู่ที่ขั้วโลกเหนือ หรือในบริเวณละติจูดตั้งแต่ประมาณ 66.5 องศาเหนือขึ้นไป ดวงอาทิตย์จะอยู่บนท้องฟ้าตลอด 24 ชั่วโมง โดยเคลื่อนที่ไปรอบตัวเรา ไม่ขึ้นและไม่ตก สามารถเห็นดวงอาทิตย์อยู่บนท้องฟ้าได้แม้ว่าในเวลาเที่ยงคืน จึงเรียกว่าอาทิตย์เที่ยงคืน

ประเทศที่อยู่ในละติจูดใกล้ 66.5 องศา โดยต่ำลงมาไม่มากนัก แม้จะไม่สามารถเห็นอาทิตย์เที่ยงคืนได้ แต่ก็จะมีระยะเวลากลางวันที่ยาวนานมาก และถึงแม้ว่าดวงอาทิตย์จะตกลับขอบฟ้าไปแล้ว ก็ไม่มีเวลาที่ท้องฟ้ามืดสนิท เพราะแสงสนธยายังคงสว่างกลบแสงของดาวต่างๆ

เมื่อซีกโลกเหนืออยู่ในช่วงฤดูร้อนหรือใกล้วันครีษมายัน ซีกโลกใต้จะตรงกันข้าม ขณะนี้ประเทศในซีกโลกใต้อยู่ในฤดูหนาว เวลากลางคืนยาวนานกว่าเวลากลางวัน ที่ขั้วโลกใต้เป็นเวลากลางคืนตลอด 24 ชั่วโมง

ประเทศไทยอยู่ในละติจูดต่ำของซีกโลกเหนือ ปกติประเทศในละติจูดต่ำๆ อาจมีการเปลี่ยนแปลงของระยะเวลากลางคืนกับกลางวันในรอบปีไม่มากนัก แต่ก็พอจะสังเกตได้ ช่วงเวลานี้เราจึงรู้สึกได้ว่าสว่างเร็วและมืดช้า หากฝนไม่ตกหรือไม่มีเมฆปกคลุม ท้องฟ้าจะสว่างเร็วในเวลาเช้ามืด ตี 4 ครึ่ง ถึงตี 5 ท้องฟ้าก็เริ่มสว่างแล้ว ส่วนในเวลาหัวค่ำ กว่าท้องฟ้าจะมืดสนิทก็ถึงประมาณ 2 ทุ่ม ซึ่งตรงกันข้ามกับในฤดูหนาวที่สว่างช้า มืดเร็ว

ครีษมายัน (อ่านว่า ครีด-สะ-มา-ยัน) มาจากภาษาสันสกฤต แปลว่า จุดสุดทางเหนือ เรียกอีกอย่างว่า อุตตรายัน หมายถึง จุดที่ดวงอาทิตย์ขึ้นไปทางทิศเหนือมากที่สุด ก่อนจะกลับลงมาทางใต้ ปกติจะเกิดในราววันที่ 21 มิ.ย.ของทุกปี ซีกโลกเหนือถือว่าเป็นวันที่ระยะกลางวันยาวนานกว่ากลางคืนมากที่สุด

จุดที่อยู่ตรงข้ามกับครีษมายัน คือ เหมายัน (อ่านว่า เห-มา-ยัน) หรือทักษิณายัน มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต แปลว่า จุดสุดทางใต้ หมายถึง จุดที่ดวงอาทิตย์ลงไปทางทิศใต้มากที่สุด ก่อนจะวกกลับขึ้นมาทางเหนือ ส่วนใหญ่เกิดในราววันที่ 21-22 ธ.ค.ของทุกปี ซีกโลกเหนือถือว่าเป็นวันที่ระยะกลางคืนยาวนานกว่ากลางวันมากที่สุด

ช่วงใกล้วันครีษมายัน นอกจากระยะเวลากลางวันจะยาวนานที่สุดในรอบปีแล้ว เราจะพบว่าตำแหน่งดวงอาทิตย์ขึ้นและตกก็เยื้องไปทางทิศเหนือมากที่สุดในรอบปี คือค่อนไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือขณะขึ้นเหนือขอบฟ้าในช่วงเช้า และค่อนไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือขณะตกลับขอบฟ้าในช่วงเย็น ตำแหน่งดวงอาทิตย์ขึ้นและตกที่ขอบฟ้าสำหรับสถานที่ใดที่หนึ่งจึงสามารถใช้เป็นปฏิทินบ่งบอกฤดูกาลได้อย่างคร่าวๆ หากมีจุดอ้างอิงถาวรที่ใช้เป็นจุดสังเกตได้

สิ่งที่สังเกตได้อีกอย่างหนึ่งในประเทศไทยสำหรับช่วงครีษมายันก็คือในเวลาเที่ยงวัน ดวงอาทิตย์จะอยู่สูงเหนือศีรษะ แต่ไม่ตรงแนวศีรษะพอดี เยื้องไปทางทิศเหนือ ตำแหน่งดวงอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวันจะผ่านเหนือศีรษะคนกรุงเทพฯ อีกครั้งในกลางเดือน ส.ค. แล้วจึงคล้อยไปทางทิศใต้ในช่วง 4-5 เดือนท้ายๆ ของปี

หลังจากผ่านช่วงครีษมายันไปแล้ว ระยะเวลากลางวันจะสั้นลงเรื่อยๆ เกือบเท่ากับกลางคืนอีกครั้งในช่วงใกล้วันศารทวิษุวัต ซึ่งตรงกับราววันที่ 23 ก.ย. ซึ่งวันนั้นดวงอาทิตย์จะขึ้นตรงทิศตะวันออกและตกตรงทิศตะวันตกพอดี ปรากฏการณ์ลักษณะนี้เกิดขึ้นเป็นประจำทุกปี เป็นวัฏจักรที่เรานำมาใช้ในการกำหนดปฏิทินซึ่งอ้างอิงกับฤดูกาล

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (19-26 มิ.ย.)

เวลาหัวค่ำหลังดวงอาทิตย์ตกเรายังคงเห็นดาวอังคาร ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ เป็นดาวเคราะห์สว่าง 3 ดวง อยู่บนท้องฟ้า ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวสิงโต เมื่อท้องฟ้าเริ่มมืดจะปรากฏอยู่สูงทางทิศตะวันตก โลกหมุนรอบตัวเองไปทางทิศตะวันออก ทำให้ดาวพฤหัสบดีเคลื่อนต่ำลง ตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณ 5 ทุ่มครึ่ง

ดาวอังคารอยู่ในกลุ่มดาวคันชั่ง เวลาหัวค่ำอยู่สูงทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ห่างดาวอังคารไปทางซ้ายมือด้านล่างเป็นมุมประมาณ 20 องศา สัปดาห์นี้ดาวอังคารจะขึ้นไปถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลา 3 ทุ่มครึ่ง จากนั้นตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณตี 3 ครึ่ง ดาวเสาร์ผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าในเวลา 5 ทุ่ม และตกลับขอบฟ้าในเวลาตี 4 ครึ่ง

ต้นสัปดาห์ดาวพุธยังคงอยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด แต่เคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นจนสังเกตได้ยาก ดาวพุธจะอยู่ในทิศทางเดียวกับดวงอาทิตย์ในต้นเดือน ก.ค. หลังจากนั้นเริ่มปรากฏบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำในปลายเดือน ก.ค. ดาวศุกร์ซึ่งเป็นดาวเคราะห์ที่สว่างที่สุดยังคงอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ ราวปลายเดือน ก.ค.หรือต้นเดือน ส.ค.จึงจะเริ่มเห็นดาวศุกร์บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ ดวงจันทร์สว่างเต็มดวงในวันที่ 20 มิ.ย.หลังจากนั้นเข้าสู่ข้างแรม ส่วนสว่างของดวงจันทร์ลดลงทุกวัน เหลือครึ่งดวงในต้นสัปดาห์ถัดไป

คืนวันอังคารที่ 21 มิ.ย. สถานีอวกาศนานาชาติจะโคจรผ่านเหนือประเทศไทยในเวลาหัวค่ำ แสงอาทิตย์ที่ตกกระทบ ทำให้เราสามารถมองเห็นสถานีอวกาศเป็นดาวสว่างเคลื่อนที่บนท้องฟ้า กรุงเทพฯ และบริเวณใกล้เคียงเริ่มเห็นขณะปรากฏเหนือขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงเหนือในเวลา 19.55 น. จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นในแนวเกือบตั้งฉากกับขอบฟ้า ผ่านเหนือศีรษะในเวลา 19.58 น. แล้วเคลื่อนต่ำลงไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ผ่านใกล้ดาวอังคาร ก่อนจะหายไปในเงามืดของโลกที่มุมเงย 40 องศา ในเวลา 20.00 น.