เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (49)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงมีพระราชกระแสแนะนำแนวทางการสร้างความรู้ความเข้าใจและจิตสำนึกในเรื่องเกี่ยวกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติให้แก่เยาวชนไว้หลายครั้ง ซึ่งเมื่อวันที่ 8 ก.พ. 2539 ได้มีพระราชกระแสความตอนหนึ่งว่า

“...การสอนให้เด็กมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์พืชพรรณนั้น ควรใช้วิธีการปลูกฝังให้เด็กเห็นความงดงาม ความสนใจ และก่อให้เกิดความปีติที่จะทำการศึกษาและอนุรักษ์พืชพรรณต่อไป การใช้วิธีการสอน การอบรมให้เกิดความรู้สึกกลัวว่าหากไม่อนุรักษ์แล้วจะเกิดผลเสีย เกิดอันตรายแก่ตนเองจะทำให้เด็กเกิดความเครียด ซึ่งจะเป็นผลเสียต่อประเทศในระยะยาวตามเกาะต่างๆ มีพืชพรรณอยู่มาก แต่ยังไม่มีผู้สนใจเท่าไร จึงน่าจะมีการสำรวจพืชพรรณตามเกาะด้วย”

กองทัพเรือจึงดำเนินกิจกรรมสร้างจิตสำนึกแก่เยาวชนโดยจัดตั้ง “พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกาะและทะเลไทย” รวมทั้งจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์และเส้นทางศึกษาธรรมชาติบนเกาะแสมสาร เพื่อเป็นสื่อในการสร้างความรู้ความเข้าใจและจิตสำนึกแก่เยาวชนตามแนวพระราชดำริ

พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกาะและทะเลไทย ตั้งอยู่ริมทะเลบริเวณเขาหมาจอ ต.แสมสาร อ.สัตหีบ จ.ชลบุรี ในจุดที่อยู่ตรงข้ามเกาะแสมสาร มีอาณาบริเวณประมาณ 16 ไร่ สิ่งก่อสร้างมีลักษณะเป็นอาคารไต่ระดับเขา ถึงยอดเขา เพื่อให้มองเห็นทัศนียภาพมุมกว้าง ไกล และความลึกของทะเล โดยมุ่งที่จะให้ผู้ชมเห็นความงดงามของท้องทะเลแล้วเกิดจินตนาการและความปีติที่จะรักษาทรัพยากรธรรมชาติไว้ตามแนวพระราชดำริในหลักวิชาว่าด้วยการพิพิธภัณฑ์ ถือได้ว่าพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกาะและทะเลไทยเป็นพิพิธภัณฑ์ที่สากลเรียกว่า NATURAL HISTORY MUSEUM อันเป็นสถานที่รวบรวมและจัดแสดงวัตถุธรรมชาติ ทั้งในด้านธรณีวิทยา พฤกษศาสตร์ และสัตวศาสตร์ทางทะเลเป็นแห่งแรกในประเทศไทย

นอกจากการจัดตั้งธนาคารพืชพรรณและพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกาะและทะเลไทยดังกล่าวแล้ว สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ยังทรงให้จัดทำสวนพฤกษศาสตร์ในโรงเรียน เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และเป็นสื่อในการสร้างจิตสำนึกด้านอนุรักษ์พันธุกรรมพืชโดยให้เยาวชนได้ใกล้ชิดกับพืชพรรณไม้ เห็นคุณค่าประโยชน์ ความสวยงาม อันจะก่อให้เกิดความคิดที่จะอนุรักษ์พืชพรรณต่อไป

โดยดำเนินงานที่อิงรูปแบบของ “สวนพฤกษศาสตร์” แต่ย่อขนาดมาดำเนินการในพื้นที่เล็กๆ โดยการรวบรวมพรรณไม้ที่มีชีวิตมีแหล่งข้อมูลพรรณไม้ มีการศึกษาต่อเนื่องเก็บตัวอย่างพรรณไม้แห้ง พรรณไม้ดอง และรวบรวมพรรณไม้ท้องถิ่นเข้ามาปลูกรวบรวมไว้ในโรงเรียน ตลอดจนมีการบันทึกรายงานและข้อมูล รวมทั้งภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับพรรณไม้ และมีมุมสำหรับศึกษาค้นคว้า และการนำไปใช้ประโยชน์เป็นสื่อการเรียนการสอนในวิชาที่สอดคล้องกับสภาพท้องถิ่น และเป็นไปตามความสนใจและความพร้อมของโรงเรียน

ปัจจุบันสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ให้โรงเรียนที่สนใจสมัครใจที่จะร่วมสนองพระราชดำริ สมัครเป็นสมาชิก ขณะนี้มีโรงเรียนสมาชิก ตั้งแต่ระดับอนุบาล ประถมศึกษา มัธยมศึกษา และระดับอุดมศึกษา 2,201 โรงเรียน (ณ วันที่ 9 ก.พ. 2558) นอกจากนี้ ยังมีโรงเรียนที่สนใจสมัครเข้าร่วมโครงการอยู่อย่างไม่ขาดสาย ทั้งนี้ การดำเนินงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนช่วยเป็นฐานการเรียนรู้ให้แก่นักเรียน สามารถใช้เป็นสื่อการเรียนการสอนที่ไม่ต้องลงทุน เพียงแต่ให้เด็กรู้จักสังเกต เรียนรู้ ตั้งคำถาม และหาคำตอบ เป็นข้อมูลสะสม อันจะก่อให้เกิดความรู้และผู้เชี่ยวชาญในพรรณไม้นั้นๆ รวมทั้งเป็นที่รวบรวมพรรณไม้หายาก พรรณไม้ที่ใกล้สูญพันธุ์ พรรณไม้ที่เป็นประโยชน์ พืชสมุนไพร พืชผักพื้นเมือง เป็นที่รวมภูมิปัญญาท้องถิ่น เป็นการใช้พื้นที่นั้นเรียนรู้ เป็นสถานอบรมสั่งสอนเบ็ดเสร็จ เกิดมีทั้งวิทยาการ ทั้งปัญญาแก่เยาวชน อีกทั้งเป็นการสร้างนักอนุรักษ์รุ่นเยาว์เพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์ในอนาคตต่อไป