การท่าเรือแห่งประเทศไทย สายน้ำแห่งศรัทธาพัฒนาเพื่ออนาคต

โดย...สมาน สุดโต

อาคารสำนักงานหนังสือพิมพ์ Bangkok Post โพสต์ทูเดย์ และ M2F หนังสือพิมพ์แจกฟรีรายวัน ตั้งอยู่เขตคลองเตย มีเพื่อนบ้านใกล้เคียงที่เป็นหัวใจเศรษฐกิจของประเทศอยู่ในละแวกเดียวกัน คือการท่าเรือแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นรัฐวิสาหกิจขนาดใหญ่ คอลัมน์นี้ไม่ได้ทำความรู้จักเพื่อนบ้านรายนี้มาก่อน วันนี้จึงมาทำความรู้จักกับรัฐวิสาหกิจที่อยู่ในสังกัดกระทรวงคมนาคม เพราะมองจากที่สูงของอาคาร เห็นความยิ่งใหญ่ของรัฐวิสาหกิจแห่งนี้ตลอด ซึ่งข้อมูลที่ผมใช้อ้างอิงมาจากหนังสือที่ระลึก 60 ปี การท่าเรือแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2494-2554 ที่จัดทำโดยคณะกรรมการดำเนินการจัดงานวันคล้ายวันสถาปนา การท่าเรือแห่งประเทศไทย ครบรอบ 60 ปี ซึ่งพิมพ์เผยแพร่เมื่อเดือน ธ.ค. 2554

หนังสือปกแข็งเล่มโต มีเนื้อหาสาระที่กะทัดรัด ประกอบด้วยภาพหายากจำนวนมาก เล่าความเป็นมาของรัฐวิสาหกิจแห่งนี้ ได้กระชับ พร้อมทั้งเล่าถึงการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง และแนวโน้มในอนาคต สอดคล้องกับ theme สายน้ำแห่งศรัทธาพัฒนาเพื่ออนาคต

ภาพที่ชินตาชาวบางกอกโพสต์ เมื่อนำรถยนต์ไปจอดที่อาคารจอดรถคือฝั่งบางกระเจ้า พระประแดง ที่มีต้นไม้ในสวนยังเขียวชอุ่ม โดยมีลำน้ำเจ้าพระยาโอบอุ้มอยู่ ทอดสายตาไปเมื่อไรก็เกิดความสุข ที่มองเห็นสายน้ำ ต้นไม้สีเขียว และลมเย็นที่ผ่านสายน้ำแห่งชีวิตมาสัมผัส ถัดจากโค้งนี้ก็เป็นส่วนของท่าเรือคลองเตยนั่นเอง

หนังสือของการท่าเรือได้เสนอภาพโบราณ ที่มีเรือนแพมุงด้วยใบจาก มีเรือสำเภาสมัยโบราณทอดสมอตรงกันข้าม เขียนใต้ภาพว่าต้นกำเนิดท่าเรือไทย มีคำบรรยายต่อว่าประเทศไทยมีการติดต่อค้าขายกับต่างประเทศมาแต่ยุคโบราณกว่า 700 ปีมาแล้ว แต่การขนส่งทางทะเลยังไม่เจริญก้าวหน้า ใช้เพียงเรือสำเภาติดใบเล็กๆ ความยาวไม่เกิน 20 เมตร บรรทุกได้มากสุดเพียง 25 ตัน

ถัดมาอีกหน้า ก็บรรยายถึงแม่น้ำสำคัญ ว่าการขนส่งสินค้าไทยมาตามลำแม่น้ำจากแม่น้ำยม ที่ทางทิศเหนือ คือหน้าเมืองสุโขทัย พัฒนาเรื่อยมาจากเข้าแม่น้ำเจ้าพระยาที่หน้าวัดพนัญเชิง จากนั้นจึงมาที่หน้าท่าเตียน สาธุประดิษฐ์ บางคอแหลม และสุดท้ายที่คลองเตย

แต่ประเทศไทยไม่มีท่าเรือในยุคนั้น เพราะเรือที่เข้ามาขนส่งสินค้าเป็นเรือสำเภาขนาดเล็ก ยังไม่มีปัญหาเรื่องร่องน้ำ ทางเดินเรือ และท่าเรือก็ยังไม่มีความสำคัญมากนัก

เมื่อเรือใบกลายเป็นเรือกลไฟ แต่ท่าเรือกรุงเทพยังไม่มีการพัฒนาตามความเจริญทางการค้า จึงเป็นปัญหาและอุปสรรคในการขนส่งสินค้าทางเรือในยุคนั้น

ในขณะเดียวกันเรือเดินสมุทรขนาดใหญ่ น้ำหนักหลายพันตัน เรือขนสินค้าที่กินน้ำลึกกว่า 4 เมตร ไม่สามารถแล่นเข้ามาในแม่น้ำเจ้าพระยาได้ เพราะบริเวณปากน้ำมีสันดอน จึงต้องถ่ายสินค้าลงเรือเล็กที่เกาะสีชัง ส่วนท่าเรือตามแนวชายฝั่งเจ้าพระยาที่กรุงเทพฯ ก็เป็นของเอกชนเท่านั้น

เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อ 24 มิ.ย. 2475 รัฐบาลยุคนั้นมีแนวคิดพัฒนาการค้า และเศรษฐกิจหลังจากเกิดวิกฤตเพราะผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่ 1

พลเรือโท พระยาราชวังสัน (ศรี กมลนาวิน) รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม มีดำริให้ลอกสันดอนที่ปากน้ำ เปิดทางให้เรือใหญ่เข้ามาได้ พร้อมทั้งมีแนวคิดสร้างท่าเรือขนถ่ายสินค้าขนาดใหญ่ ทันสมัย เท่าเทียมกับนานาประเทศด้วย

การขุดลอกสันดอนมีปัญหานานัปการ รัฐบาลสมัยนั้นจึงขอความช่วยเหลือจากสำนักงานใหญ่สันนิบาตชาติ ที่ตั้งที่กรุงเจนีวา ซึ่งไทยเป็นสมาชิกด้วย นี่คือจุดเริ่มต้นการสร้างท่าเรือของรัฐในประเทศไทย

สันนิบาตชาติ หรือองค์การสหประชาชาติ ในปัจจุบันส่งผู้เชี่ยวชาญมาไทย 3 คน เพื่อให้คำปรึกษา ซึ่งผู้เชี่ยวชาญเสนอที่สร้างท่าเรือที่ จ.สมุทรปราการ หรือที่คลองเตย รัฐบาลไทยเลือกคลองเตย คือที่ตั้งการท่าเรือแห่งประเทศไทยในปัจจุบัน

งานขุดลอกสันดอนที่ปากน้ำ และการสร้างท่าเรือเริ่มขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2478 โดยอยู่ภายใต้การกำกับของคณะกรรมการที่มีพระบริภัณฑ์ยุทธกิจ เป็นประธาน ในการนี้จึงต้องเวนคืนที่ดินบริเวณคลองเตย จำนวน 2,353 ไร่ เริ่มจากคลองบางจาก ถึงวัดคลองเตยนอก ลึกจากฝั่งไปจรดที่ดินที่ถนนพระราม 4 และแนวคลองหัวลำโพง รวมทั้งบริเวณกล้วยน้ำไทบางส่วน

บริษัท ฮัมเบอร์ก ไทยกัมปนี ได้รับการคัดเลือกออกแบบ โดยมี ศ.เอ.อากัตซ์ ชาวเยอรมัน เป็นผู้ร่วมออกแบบ รัฐบาลไทยจึงให้เป็นผู้สำรวจสถานที่ออกแบบรายละเอียด และควบคุมการสร้างท่าเรือด้วย

งานก่อสร้างท่าเรือเริ่มปี พ.ศ. 2481 โดยบริษัท คริสเตียนนี แอนด์ นิลเสน ในวงเงินค่าก่อสร้าง 20 ล้านบาท งานก่อสร้างขึ้นตรงต่อกระทรวงเศรษฐการ หรือกระทรวงพาณิชย์ในปัจจุบัน ต่อมาจึงได้ไปขึ้นตรงต่อกรมการขนส่ง กระทรวงคมนาคม

ปี พ.ศ. 2483 รัฐบาลไทยสั่งต่อเรือ 1 ลำ จากประเทศเนธอร์แลนด์ ตั้งชื่อเรือว่า เรือสันดอน 1 เพื่อขุดลอกสันดอน

ทุกอย่างมีปัญหาและอุปสรรค การสร้างท่าเรือก็เช่นกัน แต่ฟันฝ่ามาได้ด้วยวิสัยทัศน์และความสามารถของผู้บริหารในยุคนั้น จนกระทั่งตัวแทนเรือยินยอมนำเรือมาเทียบท่าเรือคลองเตย ซึ่งเรือลำแรกชื่อว่า Delso Victory

การบริหารจัดการท่าเรือให้เป็นไปตาม พ.ร.บ.การท่าเรือแห่งประเทศไทย ที่มีผลบังคับใช้เมื่อ 16 พ.ค. 2494 และวันที่ 1 ส.ค. 2494 จึงมีผู้อำนวยการคนแรกคือ นาวาเอก สุภี จันทมาศ ปัจจุบัน เรือเอก สุทธินันท์ หัตถวงษ์ เป็นผู้อำนวยการการท่าเรือแห่งประเทศไทย ดังนั้นวันที่ 16 พ.ค.ทุกปี จึงเป็นวันคล้ายวันสถาปนาการท่าเรือแห่งประเทศไทย ปีนี้ครบรอบปีที่ 65 แล้ว