เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (43)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเรียนรู้จากประสบการณ์ที่ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรในท้องที่ทุรกันดารห่างไกลการคมนาคม ซึ่งพบว่าชาวบ้านส่วนใหญ่มีความเป็นอยู่ที่ยากลำบากขาดแคลนปัจจัยพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต ไม่สามารถเข้าถึงบริการของรัฐด้านต่างๆ พระองค์จึงทรงตั้งพระราชปณิธานสืบสานแนวทางการพัฒนาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงปฏิบัติมา เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิต และยกระดับฐานะความเป็นอยู่ของประชาชนให้ดีขึ้น

จากการที่ได้ทอดพระเนตรเห็นชีวิตความเป็นอยู่ของราษฎรในสภาพภูมิศาสตร์ต่างๆ รวมทั้งทรงพบปะบุคคลหลายฝ่าย และเรียนรู้วิธีการทำงานในพื้นที่ วิธีการวินิจฉัยปัญหาและแก้ไขปัญหาตามสภาพแวดล้อมจริง จึงทรงนำความรู้และประสบการณ์เหล่านั้นมาจัดทำโครงการต่างๆ เพื่อช่วยเหลือราษฎรในพื้นที่ชนบทที่ประสบปัญหา ตั้งแต่การแก้ไขปัญหาความขาดแคลนปัจจัยพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต ปรับสภาพพื้นที่ให้อุดมสมบูรณ์ และดูแลรักษาพยาบาลให้ประชาชนมีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรง เพื่อให้สามารถพัฒนาและพึ่งตนเองได้ในที่สุด รวมถึงทรงอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ด้วยทรงตระหนักว่าเป็นส่วนสำคัญและมีความเกี่ยวข้องต่อการดำรงชีพและคุณภาพชีวิตของประชาชนเป็นอย่างยิ่ง ทรงมีพระราชดำรัสว่า

“...สิ่งแวดล้อมเป็นคำที่มีความหมายกว้างมาก คือทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่รอบตัวเรา ทั้งสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต มีความหมายทั้งในด้านที่เป็นรูปธรรม เช่น ดิน น้ำ อากาศ สัตว์ พืช และเป็นนามธรรม เช่น สภาพความสัมพันธ์อันดี ความเป็นมิตร หรือเป็นสิ่งไม่ดี ก็คือการประหัตประหารกัน สิ่งแวดล้อมทุกประเภทมีผลมีการเกื้อกูลกัน...”

“...ต้องพยายามอนุรักษ์สมดุลธรรมชาติด้วยการดูแลรักษามิให้ทรัพยากรธรรมชาติหมด” ในขณะเดียวกันก็ทรงมีรับสั่งว่า “การใช้ทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่นอย่างขาดความระมัดระวัง ทำให้เกิดปัญหาสิ่งแวดล้อมตามมา คุณภาพดิน น้ำ อากาศ เสื่อมโทรมลง มลพิษตกค้างปนเปื้อนในแหล่งธรรมชาติมากขึ้น ทรัพยากรธรรมชาติลดปริมาณลง ภัยพิบัติจากธรรมชาติรุนแรงมากขึ้น มีผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ของคนทั่วไป การปล่อยให้สิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรมลงเรื่อยๆ ย่อมก่อให้เกิดหายนะ จนยากที่จะฟื้นกลับคืนให้คงเดิม หนทางแก้ไขและการป้องกันที่ดีที่สุด คือ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้คงอยู่อย่างยั่งยืน ซึ่งเป็นวิธีที่ง่ายและลงทุนน้อยที่สุด แต่การอนุรักษ์ฯ ไม่สามารถทำให้เกิดผลสำเร็จได้เพียงลำพังคนเดียว กลุ่มเดียว หรือพื้นที่เดียว จำเป็นต้องช่วยกันทุกฝ่าย ทุกคนทุกพื้นที่ อย่างตั้งใจและรีบด่วน แข่งกับการที่ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมถูกทำลายลงทุกวัน”

 

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเห็นถึงความจำเป็นอย่างยิ่งและมีพระราชปณิธานที่จะเร่งอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้คืนกลับสู่สภาพเดิมโดยเร็ว แนวทางพระราชดำริ คือ ให้เด็กและเยาวชนเรียนรู้เรื่องทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ด้วยทรงเล็งเห็นว่าเด็กและเยาวชนเหล่านี้จะเป็นแรงผลักดันสำคัญในอนาคตให้เกิดการเปลี่ยนแปลงไปสู่การรักษาและใช้ทรัพยากรของชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพโดยไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นการรักษาสมบัติของตนเองไว้ จึงมีพระราชดำริให้มีโครงการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ เกิดความรัก หวงแหน ร่วมมือกันอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมด้วยตัวของเขาเอง ดังที่ทรงบรรยายในโอกาสต่างๆ ว่า

“...ในโรงเรียนที่ไปปฏิบัติการนั้นก็มีหลายคนที่ผู้ปกครอง หรือบิดา มารดา มีความจำเป็นต้องเผาป่า ต้องทำลายสิ่งแวดล้อม จึงเห็นว่าจำเป็นที่จะต้องคิดหาวิธีการที่จะช่วยกันอนุรักษ์ ฟื้นฟู และรักษาความสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม...”

“...สิ่งแวดล้อมนี้สำคัญ ถ้าเราทำลายสิ่งแวดล้อมซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดหรือแหล่งที่เราพบพืชพันธุ์ธรรมชาติเหล่านี้ ถ้าทำลายป่า ทำลายน้ำหมดไป แล้วเราจะเอาอะไรกินกัน...”

ในวันที่ 6 ก.พ. 2530 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบำรุงที่ 107 บ้านห้วยจะค่าน ต.ปิงโค้ง อ.เชียงดาว จ.เชียงใหม่ ทรงพบว่าเพียงปีเดียวสภาพพื้นที่เปลี่ยนไป ป่าไม้ถูกทำลายลงไปมาก จึงมีรับสั่งให้ช่วยกันดูแลอนุรักษ์ป่าไม้ไม่ให้ถูกทำลาย และให้ดำเนินการปลูกฝังจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติแก่เด็กและเยาวชนในโครงการ และเริ่มให้โรงเรียนปลูกสะเดาเพื่ออาศัยร่มเงา ยอดสะเดาใช้ประกอบอาหาร เมล็ดสะเดาใช้เป็นสารป้องกันกำจัดแมลงบางชนิดในแปลงผัก การปลูกสะเดาจึงแพร่ขยายไปยังโรงเรียนอื่นๆ ด้วย

 

พระองค์ทรงมีรับสั่งว่า “...ราว พ.ศ. 2530 ข้าพเจ้าไปอินเดียได้ไปศึกษาเรื่องการใช้สะเดาเป็นยากำจัดศัตรูพืชที่ปลอดภัย กลับมาก็ทดลองส่งเสริมการปลูกสะเดา มอบกล้าสะเดาให้แก่โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนและให้ใช้ในการกำจัดศัตรูพืช ปรากฏว่าได้ผลบ้าง ปัจจุบันเกษตรจังหวัดบางจังหวัดนำสารสกัดจากสะเดานำไปมอบให้โรงเรียนได้ผลดี ข้าพเจ้าเคยเห็นบางโรงเรียนเอาสาบเสือมาหมักเป็นยาปราบศัตรูพืช จึงขอให้เจ้าหน้าที่เกษตรไปทดลองว่าจะได้ผลจริงหรือไม่ ได้ทราบมาว่าได้ผลดีกับศัตรูพืชบางอย่าง...”

“...ตั้งใจที่จะปลูกฝังให้เด็กมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และพัฒนาลักษณะนิสัยในการใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ หลายอย่างเดินตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว...”

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มีพระราชดำริที่จะสร้างจิตสำนึกการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้แก่เด็กและเยาวชน ขณะเดียวกันก็ส่งเสริมให้ประชาชนในท้องถิ่นมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมพร้อมกันไปด้วย