การเติบโตของความเป็นเผด็จการ

โดย...ทวี สุรฤทธิกุล

เผด็จการมีทั้ง “อย่างอ่อน” และ “อย่างแก่”

ท่านอาจารย์ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เคยพูดว่า เผด็จการก็เหมือนคนท้อง เริ่มต้นก็ “ท้องอ่อนๆ” แล้วก็จะ “ท้องแก่” ขึ้นโดยลำดับ ซึ่งคนทั้งหลายต้องคอยสังเกต “อาการ” ให้ดี อยู่ที่ว่าคนทั้งหลายจะช่วยกันประคบประหงม (ถ้ารักใคร่เอ็นดูกัน) หรือซุบซิบนินทา (ที่เกลียดมากๆ อาจจะสาปแช่ง) กระทั่งคลอดออกมา ก็ต้องคอยลุ้นว่าจะออกมา “น่ารักน่าชัง” อย่างไร

ในทางทฤษฎีรัฐศาสตร์ก็มีการศึกษาว่าเผด็จการมีกี่รูปแบบ ด้วยการแสดงถึงระดับ “ความอ่อนแก่” ในความเป็นเผด็จการนั้นเป็นสำคัญ ผู้เขียนจึงใคร่ที่จะรื้อฟื้นมานำเสนอ (เพราะในหลายๆ ประเทศเขาเลิกศึกษาเรื่องนี้แล้ว) จากความรู้เก่าๆ ที่เคยร่ำเรียนมา ผนวกเข้ากับประสบการณ์ตรงที่ได้พบได้เห็นจากเผด็จการของประเทศไทย ในเวลากว่าครึ่งศตวรรษแห่งชีวิตที่เติบโตมานี้ เพื่อให้คนไทยที่ยังจะต้องอยู่ในระบบนี้ไปอีกระยะหนึ่ง (ท่านว่าอย่างน้อยอีก 5 ปี) ว่าเราควรจะอยู่ร่วมกับมันไปอย่างไร

ที่จะว่าต่อไปนี้เป็นของประเทศไทยล้วนๆ

แบบที่ 1 “เผด็จการที่อ้างอิงหรือแสดงออกว่าเป็นประชาธิปไตย” ตัวอย่างที่เด่นชัดที่สุดก็คือ “คณะราษฎร” ในช่วงปี 2475-2485 และ “คณะชินวัตร” ในช่วงปี 2544-2557 ลักษณะร่วมก็คือแสดงตนว่าเป็นสัญลักษณ์ของประชาธิปไตย แต่ใช้อำนาจเพื่อรักษาเสถียรภาพและผลประโยชน์ของตนเอง ซึ่งบางครั้งก็ชั่วร้ายหรือสร้างความเสียหายแก่ประเทศชาติมากกว่าเผด็จการแบบอื่นๆ เช่น คณะราษฎรได้สร้างวัฒนธรรมของการเมืองแบบ “ก๊กก๊วน” ที่ทำให้การเมืองไทยไร้เสถียรภาพ หรือคณะชินวัตรที่สร้างวัฒนธรรมทางการเมืองแบบ “ไม่อายฟ้าดิน” ที่มีการโกงกินมโหฬารและทำให้คนไทยแตกแยก

แบบที่ 2 “เผด็จการที่ค้ำคอหรือบังคับเอาจากประชาธิปไตย” ลักษณะร่วมก็คือ บ้านเมืองอยู่ในภาวะปกติ รัฐสภาและรัฐบาลมาจากการเลือกตั้ง แต่ก็มีกลุ่มอำนาจบางกลุ่มคอยบีบบังคับเอาผลประโยชน์จากรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง ได้แก่ “ข้าราชการ” และ “ทหาร” โดยใช้ความได้เปรียบในการเกาะกุมอำนาจรัฐผ่านตัวกฎหมายและแผนงานต่างๆ “ตั้งแท่น” ให้นักการเมืองต้องทำตามหรือร่วมมือกันหากิน ส่วนทหารก็คือกลุ่มพลังที่ใช้อาวุธได้ตามกฎหมาย มักจะใช้อำนาจนี้ผ่านกระบวนการจัดทำงบประมาณ การใช้งบลับ และนโยบายของรัฐบาล โดยที่รัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง “ไม่อาจปฏิเสธได้”

แบบที่ 3 “เผด็จการที่ทำทีว่าประสานประโยชน์กับทุกฝ่าย” บางครั้งเรียกว่าเผด็จการแบบประนีประนอม

เช่น เผด็จการในช่วงปี 2519-2531 ซึ่งเป็นยุคที่เรียกว่าประชาธิปไตยครึ่งใบหลังเหตุการณ์วันที่ 6 ต.ค. 2519 จนถึงตลอดสมัยการปกครองของ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ แม้ว่าจะมาจากการสนับสนุนของสภาผู้แทนราษฎรร่วมกับวุฒิสภา แต่ว่าเป็นวุฒิสภาที่ทหารแต่งตั้ง ดังนั้นการเมืองไทยจึงอยู่ในภาวะ “พะอืดพะอม” ดีที่ว่ามีหัวหน้ารัฐบาลที่มีบารมีพอ แต่ก็ทำให้ทหารได้รับผลประโยชน์มาก

แบบที่ 4 “เผด็จการที่แสดงตนเป็นผู้รักษาและสร้างระบบ” ทหารคนแรกที่นำเสนอบทบาทนี้ ก็คือ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ แต่สุดท้ายก็กลายไปสู่ความเป็นเผด็จการแบบเบ็ดเสร็จ (ในแบบที่ 5) หรือคณะปฏิรูปการปกครองในปี 2519 ก็พยายามสร้างภาพเช่นนั้น รวมถึงคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ ปี 2534 กระทั่งการรัฐประหาร 2 ครั้งหลังสุด ในปี 2549 และ 2557 ทหารก็พยายามนำเสนอบทบาทไปในทางที่ดูดี

แบบที่ 5 “เผด็จการแบบเบ็ดเสร็จหรือสมบูรณาอัตตาธิปไตย” ผู้เผด็จการคนแรกในรูปแบบนี้ ก็คือ จอมพล ป. พิบูลสงคราม ในยุคเชื่อผู้นำชาติพ้นภัย (ว่ากันว่าต้นแบบน่าจะมาจากนาซีของเยอรมันหรือฟาสซิสต์ของอิตาลี) ที่เข้าไปแทรกแซงกิจการในชีวิตผู้คนทุกเรื่อง ต่อมาก็คือจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ที่สืบทอดมาในยุคจอมพลถนอม กิตติขจร กระนั้นเผด็จการแบบนี้ก็ไม่ได้มีอยู่แต่ในหมู่ผู้นำทหารเท่านั้น ผู้นำในระบบรัฐสภาที่มาจากการเลือกตั้งเช่นบุฟเฟ่ต์คาบิเนตในยุค พล.อ.ชาติชาย ชุณหะวัณ ล่าสุดในสมัย “โคตรโกง” ของระบอบทักษิณ ผู้สร้างวัฒนธรรม “โกงแล้วไม่ชั่ว ถ้าโกงเพื่อประชาชน (จริงหรือ?)”