ดูดาวพุธเวลาหัวค่ำ

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ดาวพุธเป็นดาวเคราะห์ขนาดเล็กที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด วงโคจรของดาวพุธแคบกว่าวงโคจรโลก ทำให้ดาวพุธมีมุมห่างจากดวงอาทิตย์ที่จำกัด เราจึงไม่เคยเห็นดาวพุธในเวลาเที่ยงคืน สัปดาห์นี้ถึงสิ้นเดือน เม.ย. จะเป็นช่วงที่ดาวพุธมีมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากพอที่จะสังเกตเห็นได้บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ ประกอบกับท้องฟ้าในฤดูร้อนที่มักปลอดโปร่งเป็นส่วนใหญ่ ทำให้มีโอกาสเห็นดาวพุธได้ค่อนข้างดี

ดาวพุธปรากฏอยู่ในทิศทางของกลุ่มดาวแกะตลอดช่วงสัปดาห์นี้ ถึงปลายเดือน เม.ย. เมื่อท้องฟ้ามืดลงหลังดวงอาทิตย์ตกลับขอบฟ้าไปแล้วราวครึ่งชั่วโมง ดาวพุธจะปรากฏอยู่เหนือขอบฟ้าทิศตะวันตก ช่วงแรกมีความสว่างมากพอสมควร หากไม่มีเมฆบดบังสามารถมองเห็นเป็นดาวสว่างได้ชัดเจน หลังจากนั้นความสว่างของดาวพุธจะลดลงทุกวัน

วันที่ 18 เม.ย. 2559 ดาวพุธมีมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากที่สุด ซึ่งหากสังเกตตำแหน่งดาวพุธในเวลาเดียวกันของทุกวัน ช่วงดังกล่าวจะเป็นช่วงที่ดาวพุธอยู่สูงเหนือขอบฟ้ามากที่สุด หลังจากวันดังกล่าว ดาวพุธจะเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น พร้อมกับความสว่างที่ลดลง

หากสามารถสังเกตดาวพุธได้ด้วยกล้องโทรทรรศน์กำลังขยายสูง จะเห็นว่าดาวพุธมีการเปลี่ยนแปลงรูปร่างคล้ายการเกิดดิถีของดวงจันทร์ ต้นสัปดาห์สว่างมากกว่าครึ่งดวง จากนั้นสว่างครึ่งดวงในช่วงวันที่ 14-15 เม.ย. หลังจากนั้นกลายเป็นเสี้ยว ขนาดปรากฏของดาวพุธก็เปลี่ยนแปลงไปตามระยะห่างจากโลก โดยมีขนาดใหญ่ขึ้นทุกวัน

การที่ดาวพุธมีขนาดเล็กมักปรากฏให้เห็นได้ไม่นานหลังดวงอาทิตย์ตกหรือก่อนดวงอาทิตย์ขึ้น โดยอยู่ในแสงสนธยาเป็นส่วนใหญ่ ทำให้การศึกษาดาวพุธในอดีตทำได้ยาก ความพยายามในการสังเกตพื้นผิวดาวพุธเพื่อวัดคาบการหมุนรอบตัวเองในช่วงแรกๆ ทำให้คาดว่าดาวพุธอาจหันด้านเดียวเข้าหาดวงอาทิตย์ (ทำนองเดียวกับการที่ดวงจันทร์หันด้านเดียวเข้าหาโลก) จึงน่าจะมีคาบการหมุนรอบตัวเอง 88 วัน เท่ากับคาบการโคจรรอบดวงอาทิตย์

อย่างไรก็ตาม การศึกษาดาวพุธด้วยเรดาร์เมื่อเดือน เม.ย. 2508 โดยยิงคลื่นวิทยุไปสะท้อนผิวดาวพุธทำให้พบว่าแท้จริงแล้วดาวพุธหมุนรอบตัวเองด้วยคาบยาวนานเท่ากับ 59 วันของโลก ที่น่าสนใจคือแม้ว่าคาบการหมุนจะไม่ได้ถูกตรึงด้วยสัดส่วน 1:1 กับคาบการโคจรอย่างที่เคยเข้าใจในอดีต แต่ก็ยังถูกตรึงด้วยสัดส่วน 3:2 แปลว่าดาวพุธหมุนรอบตัวเองครบ 3 รอบ เมื่อโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบ 2 รอบ

ยานอวกาศลำล่าสุดที่ไปสำรวจดาวพุธ คือ ยานเมสเซนเจอร์ของสหรัฐอเมริกา เป็นยานอวกาศลำแรกที่เข้าสู่วงโคจรรอบดาวพุธ ยานเมสเซนเจอร์สิ้นสุดภารกิจไปเมื่อเดือน เม.ย.ปีที่แล้ว โดยพุ่งชนดาวพุธเมื่อวันที่ 30 เม.ย. 2558

เมื่อถึงสิ้นเดือน เม.ย. 2559 การสังเกตดาวพุธในเวลาหัวค่ำจะทำได้ยาก เพราะดาวพุธเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นจนมีมุมห่างจากดวงอาทิตย์ไม่มากนัก หลังจากนั้นดาวพุธจะเคลื่อนมาอยู่ในแนวเส้นตรงที่ลากระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ เกิดปรากฏการณ์ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ในวันที่ 9 พ.ค. 2559 ซึ่งดาวพุธจะปรากฏเป็นจุดดำขนาดจิ๋วผ่านหน้าดวงอาทิตย์ สังเกตได้โดยดูผ่านกล้องโทรทรรศน์ที่มีแผ่นกรองแสงช่วยลดความสว่างของดวงอาทิตย์ ประเทศไทยอยู่ในตำแหน่งที่สังเกตได้เฉพาะช่วงเริ่มปรากฏการณ์ขณะดวงอาทิตย์ใกล้ตก ประกอบกับเข้าสู่เดือนที่มีเมฆค่อนข้างมาก จึงอาจสังเกตได้ยาก

 

ดาวพุธปรากฏบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ (หรือเช้ามืด) เฉลี่ยทุกๆ 4 เดือน แต่ละปีจึงมีช่วงที่เห็นดาวพุธในเวลาหัวค่ำเช่นนี้ราว 3-4 ครั้ง ช่วงถัดไปคือปลายเดือน ก.ค. ถึงปลายเดือน ส.ค. โดยจะเห็นดาวศุกร์และดาวพฤหัสบดีมาอยู่ใกล้ๆ ในเวลาเดียวกันด้วย อีกช่วงหนึ่งซึ่งเป็นช่วงสุดท้ายที่เห็นดาวพุธในเวลาหัวค่ำของปีนี้คือเดือน ธ.ค. 2559

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (10-17 เม.ย.)

ดาวพุธกับดาวพฤหัสบดีเป็นดาวเคราะห์สว่างสองดวงที่เห็นได้บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ ดาวพุธอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตก หากท้องฟ้าเปิดควรจะสังเกตเห็นได้ไม่ยากเกินไปนัก เนื่องจากมีความสว่างมากพอสมควร ดาวพุธจะทำมุมห่างดวงอาทิตย์ที่สุดในต้นสัปดาห์ถัดไป

ดาวพฤหัสบดีอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศตะวันออกในกลุ่มดาวสิงโต เริ่มสังเกตเห็นได้เมื่อท้องฟ้าเริ่มมืดหลังดวงอาทิตย์ตก จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าเหนือศีรษะในเวลาประมาณ 4 ทุ่ม แล้วคล้อยต่ำลง ตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณตี 4

ดาวอังคารและดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ซึ่งส่วนหนึ่งของกลุ่มดาวนี้คั่นอยู่ระหว่างกลุ่มดาวแมงป่องกับคนยิงธนู เริ่มสังเกตได้ตั้งแต่ราว 4 ทุ่มครึ่ง หรือหลังจากนั้นไม่นาน โดยปรากฏอยู่เหนือขอบฟ้าทิศตะวันออก เยื้องไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ จากนั้นผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าทิศใต้ในเวลาก่อนเช้ามืด

ดาวศุกร์ยังคงอยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด แต่เข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นจนสังเกตได้ยาก หากท้องฟ้าเปิดยังมีโอกาสเห็นได้ โดยอยู่เรี่ยขอบฟ้าทิศตะวันออกในขณะที่ท้องฟ้าเริ่มสว่าง

สัปดาห์นี้เป็นข้างขึ้น ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำของทุกวัน ช่วงแรกเห็นเป็นเสี้ยว สว่างครึ่งดวงในวันที่ 14 เม.ย. จากนั้นหัวค่ำวันที่ 16 เม.ย. จะเห็นดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวหัวใจสิงห์ในกลุ่มดาวสิงโตที่ระยะห่าง 6 องศา โดยเข้าใกล้กันที่สุดที่ระยะ 4 องศา ก่อนดวงจันทร์ตกในเวลาประมาณตี 2 ครึ่ง