Hokuriku 3

ไม่แน่ใจว่าเป็นเรื่องบังเอิญหรือความตั้งใจ ชื่อของเมือง Kanazawa มีความหมายว่าบึงทอง และในขณะเดียวกันก็เป็นเมืองที่มีการผลิตแผ่นทอง (Gold Leaf) หรือที่บ้านเราเรียกว่าทองคำเปลว มากที่สุดในประเทศญี่ปุ่น คือประมาณ 99% เวลาไปเที่ยวเมืองคานะซาวะ กิจกรรมอย่างหนึ่งที่ไม่ควรพลาดก็คือการไปเยี่ยมชมกิจการผลิตแผ่นทอง ซึ่งมีอยู่หลายเจ้าให้เลือกชม เช่น Hakuichi Hakuza หรือ Sakuda ผมเคยอยู่เยาวราชถิ่นร้านทองมา 30 กว่าปี มีเพื่อนขายทองก็หลายคน แต่ยังไม่เคยเห็นกรรมวิธีการทำแผ่นทองเลย พอมีโอกาสมาเมืองนี้และรู้ว่าเป็นของดีประจำจังหวัดมีหรือจะพลาด

การทำแผ่นทองนั้นมีทั้งแบบที่ใช้ทองคำบริสุทธิ์ ทอง 24K ทองคำผสมกับเงินบริสุทธิ์ ทองคำผสมกับทองแดง หรือทองคำผสมทองคำขาว (Platinum) ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ที่จะนำแผ่นทองนั้นไปใช้และสีที่ต้องการ เพราะสัดส่วนของการผสมจะทำให้ได้สีที่แตกต่างกัน แต่ถ้าใช้ทองคำบริสุทธิ์ล้วนๆ ก็จะมีคุณสมบัติดีที่สุดตรงที่ใช้ทำชิ้นงานแล้วสีจะไม่เปลี่ยนเลยตลอดกาล นอกจากแผ่นทองแล้ว ที่คานะซาวะยังเป็นแหล่งผลิตแผ่นเงิน และแผ่นทองคำขาวเพียงแห่งเดียวของญี่ปุ่นอีกด้วย ผลิตภัณฑ์เหล่านี้เรียกรวมๆ กันว่า Kanazawa Haku เป็นของขึ้นชื่อประจำเมือง และถูกขึ้นทะเบียนเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านของญี่ปุ่น

ฟังเจ้าหน้าที่อธิบายแล้วก็ยิ่งนับถือ เพราะขั้นตอนการตีแผ่นทองจนบางนั้นไม่ง่ายเลย ขั้นแรกต้องเอาทองแท่งไปรีดด้วยเครื่องจนเป็นแผ่นบางประมาณแผ่นอะลูมิเนียมฟอยล์ที่ใช้ห่ออาหาร จากนั้นจึงตัดเป็นชิ้นสี่เหลี่ยมจัตุรัสเล็กๆ นำไปวางบนระหว่างกระดาษทีละแผ่นๆ จนได้จำนวนประมาณหนึ่ง แล้วค่อยประกบด้วยแผ่นหนังอีกชั้นก่อนทุบด้วยเครื่อง และใช้มือช่วยขยับกองกระดาษระหว่างทุบจนบางได้ที่ จากแผ่นทองเล็กๆ ก็ขยายใหญ่ขึ้นและบางลง จากนั้นก็ทำกระบวนการซ้ำแบบเดิมอีกหลายรอบจนแผ่นทองบางเฉียบประมาณ 0.0002 มิลลิเมตร ตอนนี้แผ่นทองจะบางมากประมาณโบกมือก็ปลิวใช้มือแตะแรงๆ ก็ขาด ถ้าใช้มือถูแรงหน่อยก็จะสลายหายไป แต่ช่างฝีมือผู้ชำนาญจะสามารถตัดแผ่นทองที่บางจนโปร่งแสงนี้ให้เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสด้วยใบมีดที่ทำจากแผ่นไม้ไผ่ แล้วใช้อุปกรณ์ที่มีลักษณะคล้ายแหนบผสมตะเกียบ คีบแผ่นทองมาวางบนแผ่นกระดาษที่ใหม่และสะอาด เป็นอันเสร็จกระบวนการ

แผ่นทองสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้มากมาย ส่วนใหญ่จะเป็นงานหัตถกรรม อาทิ เครื่องสังฆภัณฑ์ อุปกรณ์ในพิธีทางศาสนา งานตกแต่งอาราม หรือศาลเจ้า ตลอดจนภาชนะและเครื่องใช้ในครัวเรือน ส่วนเศษทองที่เหลือจากการตัดขอบก็นำมาใช้ประโยชน์อื่นๆ ได้ เช่น ทำให้ชิ้นเล็กลงเพื่อเป็นส่วนประกอบอาหาร หรือเครื่องสำอาง หรือป่นเป็นผงทอง หลังจากชมช่างฝีมือจัดการกับแผ่นทองแล้ว ก็ถึงเวลาที่เราจะได้สำแดงฝีมือกันบ้าง เจ้าหน้าที่นำตะเกียบไม้ที่ลงสีแล้วมาให้เราเลือกคนละคู่ พร้อมเทปกาวแปะกระดาษแบบที่ลอกได้เพื่อให้เราออกแบบลวดลายตามชอบใจ จากนั้นก็มาถึงส่วนที่ยากคือ นำแผ่นทองวางลงบนแผ่นรองตัด แล้วเอาตะเกียบที่พันลวดลายเรียบร้อยแล้ว ค่อยๆ กลิ้งให้ทั่วแผ่นทองจนติดกับเนื้อตะเกียบ แล้วใช้แปรงปัดเศษทองให้หลุดออกจากส่วนที่ไม่เกี่ยวข้อง เหลือไว้เฉพาะตำแหน่งที่ต้องการ ลอกเทปกาวออกแล้วจึงนำไปเคลือบก็เป็นอันเสร็จพิธี