ประชาสังคมในฐานะนวัตกรรมการแก้ปัญหา และแสวงโอกาสของประเทศ

โดย...พลเดช  ปิ่นประทีป ประธานมูลนิธิชุมชนท้องถิ่นพัฒนา

ทุกวันนี้คงเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปแล้วว่า ทั้งภาครัฐ ภาคธุรกิจ และภาคประชาสังคมต่างเป็นพลังงานและพลังอำนาจที่มีความสำคัญในการแก้ปัญหาสังคมและขับเคลื่อนประเทศไปข้างหน้า

บ้านเมืองใดสามารถสานพลังทั้งสามได้อย่างกลมกลืน บ้านเมืองนั้นย่อมเจริญก้าวหน้า มีภูมิคุ้มกันและสงบสุข บ้านเมืองใดที่ต่างก็เอาแต่ส่วนของตนเป็นใหญ่ และละเลย มีอคติ หรือหวาดระแวงส่วนอื่นๆ ตลอดเวลา บ้านเมืองนั้นจักมีแต่ความขัดแย้ง แตกแยก และเต็มไปด้วยความอยุติธรรม

จากประสบการณ์ในการทำงานส่งเสริมพัฒนาภาคประชาสังคมมานับสิบปี ผมได้เห็นการเติบโตและพัฒนาการของชุมชนท้องถิ่นและประชาสังคมในประเทศไทยมาโดยลำดับ โดยส่วนตัวมีความเชื่อมั่นว่าเครือข่ายภาคประชาสังคมทั่วประเทศในวันนี้ มีศักยภาพที่จะเข้าร่วมเป็นภาคีการพัฒนาร่วมกับภาครัฐและภาคธุรกิจได้อย่างทัดเทียม

แม้ภาคประชาสังคมไม่มีอำนาจในการบังคับใช้กฎหมายแบบภาครัฐ ไม่มีเงินทุนเหมือนภาคธุรกิจ แต่เป็นภาคส่วนที่รู้ความจริง รู้ปัญหา และมีฐานความถูกต้องชอบธรรมเป็นที่ตั้ง ผู้นำที่เข้าใจธรรมชาติความแตกต่างของพลังทั้งสาม และสามารถเลือกใช้อย่างถูกจังหวะและผสมกลมกลืนตามสถานการณ์ ย่อมมีทางออกทางเลือกในการตัดสินใจ ดังจะยกตัวอย่างรูปธรรมพอเป็นสังเขป

 กรณีที่ 1 นโยบายซีแอลยาของรัฐบาลสุรยุทธ์

สิทธิบัตร คือ เอกสารสิทธิที่รัฐออกให้แก่ผู้ลงทุนวิจัยและพัฒนาสิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆ ที่มีมูลค่าทางอุตสาหกรรม โดยรัฐให้สิทธิผูกขาดการผลิต นำเข้า จำหน่าย หรือประดิษฐ์สิ่งประดิษฐ์นั้น 20 ปีนับแต่วันยื่นจดสิทธิบัตร

เมื่อปี 2549 ประเทศไทยได้ประกาศใช้มาตรการ Compulsory Licensing หรือการบังคับใช้สิทธิตามสิทธิบัตรกับยา 3 รายการ คือ ยาผู้ป่วยมะเร็ง ยาเอดส์และยาโรคหัวใจ ซึ่งเป็นไปตามมาตรา 51 ของ พ.ร.บ.สิทธิบัตร และเป็นไปตามข้อตกลงที่ประกาศ ณ กรุงโดฮา ภายใต้องค์การการค้าโลกที่กำหนดว่าประเทศสมาชิกมีสิทธิกำหนดเหตุผลและเงื่อนไข การบังคับใช้สิทธิตามสิทธิบัตรด้วยตนเอง

แรงหนุนสำคัญส่วนหนึ่งที่ทำให้รัฐบาล คมช.กล้าที่จะประกาศใช้นโยบายนี้เป็นเพราะมีเครือข่ายผู้ป่วยเอดส์และมะเร็ง สปสช.และชมรมแพทย์ชนบท รวมทั้งมูลนิธิ บิล คลินตัน ให้การสนับสนุน

ผลประโยชน์ที่ได้รับ คือ ประเทศที่มีผู้ติดเชื้อเอดส์จำนวนมากติดอันดับโลกอย่างไทยมีโอกาสได้ใช้ยาราคาถูกลงอย่างมาก ประหยัดเงินได้ปีละหลายพันล้านบาท ทำให้ประชาชนที่ต้องการใช้ยามีโอกาสได้เข้าถึงยามากขึ้น ประชาคมโลกชื่นชมเนื่องจากเป็นการทำเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงยาที่จำเป็นทุกคนโดยไม่หวังผลทางการค้า

กรณีที่ 2 เครือข่าย FTA Watch

กลุ่มศึกษาข้อตกลงเขตการค้าเสรีภาคประชาชนเป็นการรวมกลุ่มกันของภาคประชาสังคมหลายภาคส่วน ทั้งเครือข่ายเกษตรทางเลือก กลุ่มเกษตรอินทรีย์ เครือข่ายผู้ติดเชื้อเอชไอวี/เอดส์ เครือข่ายงดเหล้า เครือข่ายผู้บริโภค และกลุ่มคนรักหลักประกันสุขภาพ

กลุ่มได้จัดชุมนุมที่ประตูท่าแพ จ.เชียงใหม่ เมื่อปลายปี 2556 ในสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ เพื่อจับตาและเกาะติดเวทีการเจรจาการค้าเสรีระหว่างไทยกับสหภาพยุโรป ย้ำคณะเจรจารัฐบาลไทยต้องตระหนักถึงผลกระทบรอบคอบ

ข้อเรียกร้องด้านการเกษตรของสหภาพยุโรปที่มีต่อไทยจะส่งผลกระทบต่อเกษตรกร และทรัพยากรชีวภาพของประเทศอย่างรุนแรงและกว้างขวาง โดยเกษตรกรผู้ใช้เมล็ดพันธุ์จะต้องจ่ายค่าเมล็ดพันธุ์ที่สูงขึ้น การเก็บรักษาพันธุ์เพื่อปลูกต่อหรือแลกเปลี่ยนจะมีความผิดถึงขั้นติดคุกและต้องจ่ายค่าเสียหายแก่บริษัท

ในด้านยา หากประเทศไทยยอมให้มีการเจรจาความตกลงการค้าเสรี ในส่วนทรัพย์สินทางปัญญาที่เกินกว่าความตกลงทริปส์ที่ทำไว้กับองค์การการค้าโลก จะก่อให้เกิดการผูกขาดตลาดอย่างยาวนาน ทำให้ยามีราคาแพงขึ้น และประเทศต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายด้านยาที่เพิ่มขึ้นมหาศาล ส่งผลให้ประชาชนไม่สามารถเข้าถึงยาได้ รวมทั้งส่งผลกระทบด้านลบต่อการพัฒนาอุตสาหกรรมยาสามัญภายในประเทศ

คำแถลงของกลุ่มบอกเจตนารมณ์ชัดเจนว่า แสดงพลังสนับสนุนให้ทีมเจรจาของรัฐบาลไทยได้ตระหนักถึงผลกระทบที่จะเกิดขึ้นกับประชาชน และขอให้เจรจาอย่างรอบคอบ ไม่ทำการตกลงในสิ่งที่จะมีผลกระทบต่อประชาชนเป็นวงกว้างทั้งในระยะสั้นและระยะยาว

กรณีที่ 3 ร่างพระราชบัญญัติความปลอดภัยทางชีวภาพ

พ.ร.บ.จีเอ็มโอ เป็นความพยายามของกลุ่มบรรษัทยักษ์ใหญ่การเกษตรและอาหารที่จะผูกขาดการผลิตและจำหน่ายพันธุ์พืชและสัตว์ โดยผ่านนโยบายรัฐบาลและการออกกฎหมายมาโดยตลอด

เมื่อครั้งมีสภาปฏิรูปแห่งชาติก็เคยมีการเสนอร่าง พ.ร.บ.นี้เข้าสู่การพิจารณาของ ส.ป.ช.เช่นกัน แต่เกิดกระแสคัดค้านมากทำให้ต้องถอนเรื่องออกไปเสียก่อน แต่มาคราวนี้เกิดหลุดเข้าไปสู่ ครม. โดยมีการเห็นชอบให้สำนักงานกฤษฎีกาไปดำเนินการ จนเป็นเรื่องเป็นราวแดงขึ้นมาอีกครั้งเมื่อปลายปีที่แล้ว

ต่อมาเมื่อภาคประชาสังคมพากันส่งเสียงคัดค้านมากขึ้น ในที่สุด พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี ได้สั่งการในที่ประชุมคณะรัฐมนตรีให้ยกเลิกการพิจารณา โดยให้เหตุผลประกอบว่าเป็นพันธสัญญาที่พูดคุยมาตั้งแต่ปี 2540 ซึ่งต่างประเทศมีไว้เพื่อรองรับในภาวะเกิดสงครามผลิตสินค้าทางการเกษตรไม่ได้ หรือเกิดโรคระบาด คาดว่าประเทศไทยคงยังไม่จำเป็นต้องใช้ จึงมีคำสั่งยกเลิกไปก่อน

กรณีที่ 4 ธรรมกายและวิกฤตวงการสงฆ์

ปัญหาลัทธิธรรมกายได้ถูกปล่อยปละละเลยจากทางราชการมาเป็นเวลาช้านาน จนมีการขยายฐานกำลังไปทั่วทุกวงการ กลายเป็นองค์การที่ทรงอิทธิพลที่สุดทั้งในวงการสงฆ์ศาสนจักรและสังคมทั่วไป รัฐบาลใดก็ไม่มีใครกล้าแตะต้อง

ต่อเมื่อวันหนึ่งสังคมเริ่มไม่ทนอีกต่อไป จึงพากันส่งเสียงออกมาอย่างต่อเนื่อง การเปิดโปงเริ่มต้นจากออนไลน์สู่ออฟไลน์จากโซเชียลมีเดียสู่แมสมีเดีย รวมทั้งขยายตัวสู่ท้องถนนเมื่อพลังทางสังคมลุกขึ้นมาแสดงบทบาท อำนาจรัฐจึงเริ่มทำงาน คดีอาญาและการฉ้อโกงต่างๆ ได้รับการเอาใจใส่จริงจังขึ้น และเมื่อถึงจุดหนึ่งที่ผู้นำต้องตัดสินใจ จะมีทางออกทางเลือกที่หลากหลาย