Ft คือผู้ร้ายใช่หรือ?

โดย...อานิก

Ft ในบิลค่าไฟฟ้า เป็นผู้ร้ายในสายตาชาวบ้าน เพราะถูกมองว่าเป็นส่วนเกิน เหมือนถูกคิดค่าไฟเพิ่มขึ้น ทั้งที่ความจริงเป็นส่วนหนึ่งของค่าไฟฟ้า ซึ่งในอดีตเคยเก็บรวมเป็นก้อนเดียว จึงไม่มีส่วนเกิน-สวนเพิ่มให้คนชิงชัง

แต่ในอดีตแม้เป็นก้อนเดียว ก็มีปัญหามากเวลาที่ค่าไฟฟ้าจะต้องขึ้น เป็นประเด็นการเมืองทุกครั้ง เหมือนกับการขึ้นราคาน้ำมัน ใครเป็นรัฐบาลก็จะต้องถูกโจมตี จึงได้มีการปฏิรูปโครงสร้างค่าไฟฟ้าให้สะท้อนต้นทุนที่แท้จริงได้ง่ายขึ้น ส่วนหนึ่งมาจากความอัตโนมัติ อีกส่วนมาจากความโปร่งใสที่เพิ่มขึ้น

ตั้งแต่ปี 2535 มีการแยกแยะค่าไฟฟ้าเป็น “ค่าไฟฟ้าฐาน” กับ “ค่าไฟฟ้าผันแปร” หรือ Ft ซึ่ง 2 ตัวนี้มีความเชื่อมโยงกัน ทั้งนี้ บิลค่าไฟฟ้าจะมีภาษีมูลค่าเพิ่มเหมือนกับการขายสินค้าและบริการทั่วไป

ค่าไฟฟ้าฐาน เป็นการพยากรณ์ต้นทุนในการก่อสร้างและซ่อมบำรุงโรงไฟฟ้า ระบบสายส่ง ระบบจำหน่าย และค่าการผลิตพลังงานไฟฟ้า ภายใต้สมมุติฐานความต้องการใช้ไฟฟ้า ราคาเชื้อเพลิง อัตราแลกเปลี่ยน และอัตราเงินเฟ้อ ระดับหนึ่ง

สำหรับประชาชนทั่วไป อาทิ บ้านอยู่อาศัยและธุรกิจขนาดเล็ก ค่าไฟฟ้าฐานจะประกอบด้วย ค่าพลังงานไฟฟ้า ในอัตราบาท/หน่วยเป็นอัตราก้าวหน้า คูณด้วยปริมาณหน่วยที่ใช้ในแต่ละเดือน กับ ค่าบริการ ซึ่งคิดเป็นบาท/เดือน เป็นค่าดำเนินการต่างๆ ในการการเก็บค่าไฟฟ้า

เนื่องจากค่าไฟฟ้าฐานเป็นเพียงการพยากรณ์ที่ปรับทุก 3-5 ปี ในความเป็นจริงของแต่ละช่วงเวลาปัจจัยหลายอย่างมักไม่เป็นไปตามสมมติฐาน บางตัวอาจจะสูงกว่าหรือต่ำกว่าก็ได้ จึงมีการแยกเก็บ ค่า Ft หรือค่าไฟฟ้าผันแปรที่เรียกว่า “ค่าไฟฟ้าตามสูตรการปรับอัตราค่าไฟฟ้าโดยอัตโนมัติ (Ft)” เพื่อให้ค่าไฟฟ้าที่ผู้บริโภคจ่ายสะท้อนต้นทุนที่แท้จริงมากที่สุด ในเวลาที่ใกล้กับการใช้ไฟฟ้าที่สุด ทั้งนี้ เพื่อให้เกิดการใช้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น หากค่าไฟแพง เพราะ Ft สูงเนื่องจากน้ำมันแพง ผู้ใช้ก็จะประหยัดขึ้น

Ft เป็นค่าใช้จ่าย ที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงของต้นทุนค่าเชื้อเพลิง ต้นทุนการซื้อไฟฟ้าจากเอกชนที่เปลี่ยนแปลงไปจากค่าไฟฟ้าฐาน รวมทั้งการเปลี่ยนแปลงของนโยบายของรัฐในเรื่องต่างๆ ที่มีผลกระทบต่อต้นทุนการผลิตไฟฟ้าทั้งระบบ เช่น การส่งเสริมพลังงานหมุนเวียน และเงินนำส่งกองทุนพัฒนาไฟฟ้า

Ft จึงไม่ใช่ผู้ร้าย เพราะเป็นส่วนหนึ่งของต้นทุนที่แท้จริง แถมมีข้อดีที่จูงใจให้การใช้ไฟฟ้ามีประสิทธิภาพขึ้น

ค่า Ft จะปรับเปลี่ยนทุกๆ งวด 4 เดือนซึ่งถือว่าไม่สั้นไม่ยาวเกินไป ตามที่พิจารณาและประกาศโดยคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) หรือเรียกกันว่า Regulator โดยจะต้องมีความโปร่งใสในการให้ข้อมูลอธิบายเหตุผลด้วย

ในแต่ละงวด Ft สามารถจะเป็นได้ทั้ง ค่าบวก : ส่วนเพิ่มให้ค่าไฟสูงกว่าค่าไฟฟ้าฐาน และ ค่าลบ : ส่วนลดที่ทำให้ค่าไฟต่ำกว่าค่าไฟฟ้าฐาน

สาเหตุหนึ่งของภาพผู้ร้ายคือ ตั้งแต่ปี 2544 Ft จะเป็นค่าบวกมาตลอดจนถึงปี 2554 ที่มีการปรับค่าไฟฟ้าฐาน ซึ่งเป็นช่วงเวลานานถึง 10 ปี ที่ย่อมจะมีอัตราเงินเฟ้อของค่าใช้จ่ายต้นทุนต่างๆ และเป็นช่วงที่ราคาน้ำมันสูงกว่าค่าพยากรณ์ในไฟฟ้าฐาน

ตั้งแต่ปี 2554 จนถึง พ.ย. 2558 ที่มีการปรับค่าไฟฟ้าฐานครั้งล่าสุด Ft ก็เป็นบวก ยกเว้นช่วง 2 งวดแรก ...ทั้งๆ ที่ราคาน้ำมันตกลงตั้งแต่กลางปี 2557 สาเหตุก็เพราะเชื้อเพลิงหลักในการผลิตไฟฟ้าราว 68% เป็นก๊าซธรรมชาติซึ่งผูกอยู่กับราคาน้ำมันเตาเพียงประมาณ 40% ดังนั้น ราคาน้ำมันดิบที่ลดต่ำลงในตลาดโลก จึงมีผลต่อต้นทุนเชื้อเพลิงเพียงบางส่วน และยังมีการทอดเวลาอีก 6-18 เดือน ตามสูตรราคาก๊าซธรรมชาติ

นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นที่ทำให้ Ft เป็นค่าบวกในช่วงที่ผ่านมา เช่น การอ่อนค่าของเงินบาท ค่าใช้จ่ายในการส่งเสริมพลังงานหมุนเวียน และภัยแล้งที่ทำให้การผลิตไฟฟ้าพลังน้ำซึ่งต้นทุนต่ำ ทำได้น้อยกว่าที่พยากรณ์ไว้

หลังจากการปรับค่าไฟฟ้าฐานปลายปี 2558 ค่า Ft ยังเป็นลบ ปัจจุบันเป็นงวดที่ 2 ค่า Ft อยู่ที่ -4.8 สตางค์/หน่วย และคงมีแนวโน้มค่าลบอย่างน้อยในส่วนของราคาก๊าซธรรมชาติต่อไปอีกระยะ

แม้ว่า Ft จะทำให้อัตราค่าไฟฟ้าสะท้อนต้นทุนที่แท้จริงมากขึ้น แต่ก็มีจุดอ่อนในระบบที่ควรได้รับการแก้ไข โดยเฉพาะค่าใช้จ่ายเชื้อเพลิงที่เพิ่มขึ้นทั้งหมดถูกส่งผ่านไปยัง Ft จึงไม่มีแรงจูงใจให้เกิดการบริหารการใช้เชื้อเพลิงอย่างมีประสิทธิภาพ เช่น...

กฟผ.ซึ่งเป็นผู้ผลิตไฟฟ้ารายใหญ่เป็นผู้บริหารระบบการรับซื้อไฟฟ้าเพิ่อส่งผ่านเข้าสายส่งของตนเองด้วย ควรจะซื้อไฟฟ้าจากผู้ผลิตไฟฟ้าที่ต้นทุนต่ำที่สุด แต่ กฟผ.มีโรงไฟฟ้าเก่าหลายโรงที่ประสิทธิภาพต่ำกว่าโรงใหม่ๆ ของเอกชน และไม่มีระบบตรวจสอบว่าทำอย่างจริงจัง

แม้จะมีแรงจูงใจในค่าไฟฟ้าฐานให้เพิ่มประสิทธิภาพบ้าง แต่ในส่วนของ Ft ไม่มีแรงจูงใจให้ กฟผ.ทำให้เกิดการเดินเครื่องโรงไฟฟ้าที่ต้นทุนต่ำที่สุด

ถึงเวลาแล้วที่จะแยกระบบสายส่งและศูนย์ควบคุมให้มีการบริหารอย่างเป็นอิสระ ถ้าต้องการจะให้ค่าไฟฟ้าถูกลง หรืออย่างน้อยให้มีความมั่นใจว่า เรามีค่าไฟฟ้าต่ำที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

สถิติ Ft อาจกลายเป็นค่าลบบ่อยๆ ไม่แพ้ค่าบวกก็ได้ใครจะรู้