สู่สังคมแห้งเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญา พาชาติออกจากวิกฤต (3)

...นพ.ประเวศ วะสี

ตอนที่แล้วว่าไว้เรื่องโครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง (ในหัวข้อที่ 4) ต่อไปนี้จะว่าด้วย

ในประเทศญี่ปุ่นเขาไม่ได้ให้เงินเดือนตามปริญญา รายได้ขั้นต่ำของอาชีพต่างๆ ไม่ว่าขับแท็กซี่ หรือทำงานสำนักงานก็ใกล้เคียงกัน เพราะเป็นมนุษย์เหมือนกัน แต่คนเก็บขยะเงินเดือนสูงกว่าอาชีพอื่นเล็กน้อยเพราะต้องเสี่ยงมากกว่า ประเทศที่มีค่านิยมในงาน เช่น เยอรมนี ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา ก็จะมีความเจริญในประเทศเยอรมนี เขาให้คุณค่าแก่อาชีวศึกษามากกว่าการศึกษาสายสามัญ เศรษฐกิจของเขาจึงแข็งแกร่ง

โดยสรุปต้องสร้างคุณค่าใหม่ให้แก่อาชีวศึกษา

ให้คนหันไปนิยมอาชีวศึกษามากกว่าสายสามัญ ระหว่างศึกษาควรมีงานทำและมีรายได้ไปด้วย การศึกษานอกโรงเรียน (กศน.) วิทยาลัยอาชีวะ วิทยาลัยช่างเทคนิค วิทยาลัยอาชีพ วิทยาลัยชุมชน สถานประกอบการ สภาหอการค้า สภาอุตสาหกรรม องค์กรท้องถิ่น ฯลฯ ควรเชื่อมโยงกันให้มีอาชีวศึกษาให้มากที่สุดและดีที่สุด สถานประกอบการทุกแห่งควรจะเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ดีที่ทำให้ผู้เรียนทำงานเป็น มีความอดทน มีความรับผิดชอบและมีรายได้ไปในตัว สถานประกอบการก็ลดรายจ่ายลง โดยที่ไม่ต้องจ่ายเงินเดือนเต็มสำหรับผู้ฝึกงาน ทำนองเดียวกับระบบแพทย์ฝึกหัด แพทย์ประจำบ้านของโรงพยาบาล เศรษฐกิจกับการศึกษาก็จะเชื่อมโยงอย่างเกื้อกูลกัน

การศึกษาทั้งสองประเภทข้างต้น คือ การศึกษาของชุมชนและอาชีวศึกษาเกี่ยวกับศีลธรรมพื้นฐานอย่างแรง ศีลธรรมพื้นฐานทางสังคมคือการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน อันเป็นพื้นฐานของสิ่งดีงามทั้งปวง เช่น ประชาธิปไตย สิทธิมนุษยชน ความเป็นธรรม สังคมไทยขาดศีลธรรมพื้นฐานนี้ สิ่งดีงามจึงเกิดขึ้นได้ยาก ทำให้ประเทศวิกฤต ระบบการศึกษาที่เคารพแต่ความรู้ในตำรายิ่งทำลายศีลธรรมพื้นฐานมากขึ้น เพราะคนส่วนน้อยเท่านั้นที่มีเกียรติ คนส่วนใหญ่จะไม่มีเกียรติ

ความรู้ไม่ได้มีแต่ในตำราเท่านั้น แต่มีความรู้ในตัวคนด้วยที่ได้มาจากประสบการณ์ชีวิต การทำงาน และการถ่ายทอดทางวัฒนธรรมเป็นความรู้ที่มีประโยชน์ต่อการดำรงชีวิต คนทุกคนมีความรู้อย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างในตัว ถ้าเคารพความรู้ในตัวคน คนทุกคนจะมีเกียรติ การศึกษา 2 ประเภทดังกล่าวข้างต้น คือการศึกษาของชุมชนและอาชีวศึกษา เป็นการศึกษาที่เคารพความรู้ในตัวคนว่าผู้ประกอบอาชีพต่างๆ ก็เป็นครูได้ ไม่ว่าจะเป็นชาวไร่ ชาวนา ช่างไม้ ช่างผสมปูน คนขายของชำ คนขายก๋วยเตี๋ยว ฯลฯ คนเหล่านี้ไม่เคยมีเกียรติเลยในสังคมไทย ทั้งๆ ที่เขาคือ ผู้ผลิตเศรษฐกิจจริงอันเป็นฐานรากของสังคม การศึกษา 2 ประเภทนี้จะยกระดับศีลธรรมพื้นฐาน คือศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคนขึ้น ความเหลื่อมล้ำที่สำคัญคือ ความเหลื่อมล้ำในศักดิ์ศรีของความเป็นคน ระบบการศึกษาที่แล้วมาทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำในศักดิ์ศรีของความเป็นคน แต่ระบบใหม่นี้ทำให้คนทั้งหมดมีความเป็นมนุษย์เท่าเทียมกัน

ต้องช่วยกันทำความเข้าใจเรื่องศักดิ์ศรีของความเป็นคน การทำอะไรทุกชนิดต้องเคารพศักดิ์ศรีของความเป็นคน รวมทั้งการศึกษาด้วย ระบบการศึกษาที่เคารพศักดิ์ศรีความเป็นคนของคนทุกคนจะสร้างสังคมที่มีความเป็นธรรม ประชาชนหลุดพ้นจากความยากจน มีความเสมอภาค และภราดรภาพ

ระบบการศึกษา 2 ประเภทดังกล่าวข้างต้นจะดูแลคนส่วนใหญ่ของประเทศ เปิดโอกาสฅให้พัฒนาคุณภาพทางวิชาการของการศึกษาประเภทที่ 3

(3) การศึกษาเพื่อวิชาการ ที่แล้วมาอุดมศึกษามีคุณภาพวิชาการต่ำ เพราะต้องรับภาระหนักในการสอนมวลชน นักศึกษาในระบบการศึกษา ทางเดียวที่ต้อนทุกคนไปสู่อุดมศึกษา ความอ่อนแอทางวิชาการทำความเสียหายให้ประเทศทุกๆ ทาง ทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และการรักษาดุลยภาพของประเทศไทยกับโลก การที่มหาวิทยาลัยไม่เข้มแข็งทางวิทยาศาสตร์พื้นฐานทำให้ขาดดุลทางเทคโนโลยี การที่มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบายสาธารณะ ทำให้การกำหนดนโยบายสาธารณะอยู่ในมือของผู้มีความรู้น้อย และความสุจริตน้อยทำให้ประเทศเสียหายยับเยินและเสื่อม

ถ้าจัดระบบการศึกษาพื้นฐานคือประเภท (1) และ (2) ได้ก็จะลดภาระหนักในการแบกรับการสอนของมหาวิทยาลัย สามารถทุ่มเทไปกับการสร้างความเข้มแข็งทางวิชาการ ประเทศจะมีทรัพยากรมาทุ่มเทกับการวิจัยมากขึ้น ความเข้มแข็งทางปัญญาจะพาชาติออกจากวิกฤต

โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้งนี้ จะเป็นโครงสร้างใหญ่ทางปัญญาที่ทำให้มองยุทธศาสตร์การสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ง่ายขึ้น

5.ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้

ต่อไปนี้คือยุทธศาสตร์ 7 ประการ เพื่อขับเคลื่อนสังคมแห่งการเรียนรู้

(1) สร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้

ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อน ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์และมีหายนะภัยทางธรรมชาติน้อย ทำให้ไม่จำเป็นต้องกระตือรือร้นในการเรียนรู้ แต่บัดนี้สถานการณ์เปลี่ยนไปที่มีความจำเป็นต้องมีวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ การปรับเปลี่ยนวัฒนธรรมเป็นเรื่องใหญ่และยากแต่จำเป็น จึงต้องช่วยกันคิดว่าจะสร้างวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ได้อย่างไร ที่จะช่วยได้มากที่สุดก็คือ ทำให้ทุกคนมีสำนึกว่าการเรียนรู้เป็นหน้าที่ และทุกคนต้องเป็นกัลยาณมิตรต่อกันและกัน โดยช่วยให้เพื่อนมนุษย์มีฉันทะในการเรียนรู้ บุคคลที่มีฉันทะในการเรียนรู้สูงมีอยู่ ควรทำแผนที่ให้รู้ว่าท่านเหล่านี้อยู่ที่ไหน และการเรียนรู้ของท่านเกิดประโยชน์อย่างไร แล้วนำเรื่องของบุคคลเรียนรู้มาเผยแพร่อย่างต่อเนื่อง จะก่อให้เกิดแรงบันดาลใจให้มหาชนเกิดฉันทะในการเรียนรู้ การสื่อสารและภาคธุรกิจจะมีบทบาทได้มาก เพราะการสื่อสารและภาคธุรกิจคือ ผู้เชี่ยวชาญในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมมากที่สุด

(2) การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย

(3) สร้างโครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง

เรื่องนี้ได้กล่าวโดยพิสดารแล้วในตอนที่ 4 ข้างต้น ยุทธศาสตร์ที่จะขับเคลื่อนเรื่องนี้คือการสร้างความเข้าใจให้แจ่มแจ้งจนปฏิบัติได้ อาจทดลองปฏิบัติในพื้นที่ที่มีความพร้อม หรือปฏิบัติเป็นส่วนๆ เท่าที่จะทำได้ไปก่อน เมื่อปรากฏผลดีก็จะขยายเพิ่มขึ้นจนเต็มพื้นที่