ว่าด้วยฮดสรง

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ในหอจดหมายเหตุแห่งชาติมีเอกสารเรื่อง “สาเหตุและเกณฑ์การตั้งพระราชาคณะ” ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระนิพนธ์ถวายรัชกาลที่ 7 เนื่องจากทรงกังขาว่ามีพระครูแลพระมหาเปรียญที่มีรายชื่อจะได้เลื่อนสมณศักดิ์หลายรูปไม่มีผลงานแน่ชัด สมเด็จฯ จึงต้องทรงพระนิพนธ์เล่าที่มาของสมณศักดิ์ต่างๆ

แสดงให้เห็นว่าอย่าว่าแต่ประชาชนตาดำๆ เลย แม้แต่พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงสงสัยว่าสมณศักดิ์มีไปทำไมกันเยอะแยะ แต่เรื่องนี้ละเอียดมาก จึงขอละไว้ก่อน จะขอเล่าถึงต้นเหตุของสมณศักดิ์จากหนังสือรามัญสมณวงศ์ เล่าว่า พระเจ้าภูวเนกพาหุ พระเจ้ากรุงลังกา ได้เชิญพระมอญเข้าไปรับบิณฑบาตในวัง เมื่อทรงประเคนไทยธรรมเสร็จแล้ว ตรัสว่า แม้จะถวายเครื่องไทยธรรมมากมายเท่าใด ของเหล่านี้ก็มีให้เสื่อมสูญหายได้ ไม่เหมือนกับการถวายนามบัญญัติ หรือการตั้งสมณศักดิ์ ซึ่งจะยั่งยืนตราบชั่วอายุของพระเถระที่ได้ถวาย ดังนั้นจึงทรงถวายราชทินนามแก่พระมอญ

ตามข้อมูลนี้พระเจ้าภูวเนกพาหุไม่ใช่คนแรกที่ถวายสมณศักดิ์ แต่เป็นคนแรกที่ให้เหตุว่าทำไมต้องให้ เพราะในแผ่นดินสุวรรณภูมินี้มีการถวายสมณศักดิ์มาก่อนหน้านั้นแล้ว มีทั้งแบบที่กษัตริย์ถวาย และชาวบ้านถวายกันเอง

แบบที่พระเจ้าแผ่นดินถวาย คือ ระบบที่ส่วนกลางของไทยยังใช้อยู่ แต่ระบบที่ชาวบ้านถวายยังมีอยู่ในอีสาน เรียกว่า พิธีฮดสรง (รดสรง)

ฮดสรง หรือเถราภิเษก เมื่อก่อนในล้านนาก็มี แต่สูญไปแล้ว ทว่ายังมีปฏิบัติกันที่เชียงตุง ประเทศเมียน (ซึ่งเป็นเขตวัฒนธรรมล้านนา) วิธีคร่าวๆ ก็คือ การเลื่อนสมณศักดิ์จะอิงกับอาวุโส มีความเชี่ยวชาญในด้านศาสนา มีจริยาวัตรน่าเลื่อมใส ชาวบ้านต้องมาหารือกันว่าพระรูปไหนๆ มีคุณสมบัติเหมาะบ้าง แล้วจะอาราธนามาฮดสรง ตั้งเป็นตำแหน่งต่างๆ ซึ่งบางท้องที่จะต้องอุบเงียบ ไม่อย่างนั้นพระมักจะไม่รับตำแหน่งกัน (แสดงว่าดีจริง) ต้องทำทีเป็นนิมนต์เรื่องอื่น แล้วจับฮดสรงเสียเลย

จะเห็นได้ว่าพระดีๆ มักหนียศถาบรรดาศักดิ์นะครับ บางรูปหนีแล้วหนีอีก หนีชาวบ้านน่ะง่าย แต่หนีเจ้าแผ่นดินน่ะยาก เพราะบางพระองค์ถึงกับขู่เข็ญให้รับกันก็มี

จะว่าไปแล้วระบบฮดสรง/เถราภิเษก สอดคล้องกับข้อเรียกร้องของสาธารณชนตอนนี้มาก คือประชาชน/ชุมชน คัดกรองพระสงฆ์กันเองแล้วถวายสมณศักดิ์ให้ตามกรอบคุณสมบัติ ดังนั้นจึงยากที่จะมีการตุกติก และเรียบง่ายไม่ติดกับพิธีการของรัฐมากนัก

อันที่จริงแล้ว ระบบพระเจ้าแผ่นดินถวายสมณศักดิ์มีข้อดีมากมายเช่นกัน นั่นคือ การชำระพระศาสนาจะง่าย ความขัดแย้งระหว่างนิกายมีกรรมการช่วยห้าม และเอื้อต่อรัฐชาติที่มีขนาดใหญ่ เพราะระบบฮดสรง เหมาะกับเมือง หรือชุมชนบ้านมากกว่า อย่างล้านนายุคก่อนนั้นมีนิกายมากมาย แต่พอเข้าส่วนกลาง นิกายก็น้อยลง เป็นผลดีในทางการปกครองสังฆมณฑล แต่เสียในทางวัฒนธรรม