สู่สังคมแห่งการเรียนรู้ ปฏิรูปทางปัญญาพาชาติออกจากวิกฤต (2)

28 กรกฎาคม 2553

...นพ.ประเวศ วะสี

เมื่อวานนี้ (27 ก.ค.) ได้นำเสนอเรื่องการเรียนรู้ที่ดีสำหรับคนทั้งมวลไปแล้วใน 2 ส่วนคือ 1.ชาติวิกฤตเพราะติดหล่มทางปัญญา2.คุรุกรรมของระบบการศึกษามิติเดียว

ซึ่งเราทุ่มเทกำลังและเวลาของเราเกือบทั้งหมดไปกับการสอน ซึ่งได้ผลน้อยเพียง 5% ในขณะที่ส่วนใหญ่ของการเรียนรู้เกิดขึ้นโดยเห็นผู้อื่นทำและร่วมทำกับผู้อื่น (ในฐานวัฒนธรรม)

ถ้าเราเข้าใจว่าคุณภาพของเยาวชนเกิดขึ้นจากการเรียนรู้ร่วมกันในฐานวัฒนธรรม ก็ไม่เป็นการยากอีกต่อไปที่จะพัฒนาคุณภาพเยาวชน เพราะเรามีบุคคลและองค์กรมากมายนอกโรงเรียนที่สามารถจัดการเรียนรู้จากปฏิสัมพันธ์รอบด้านในฐานวัฒนธรรม

3.ระบบการศึกษาบิดเบี้ยวสร้างหายนะให้ชาติ

ดร.บุญเลิศ มาแสง ผู้เชี่ยวชาญระบบการศึกษา ได้กล่าวไว้เป็นอย่างดีว่า ระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยวสร้างหายนะให้แก่ชาติอย่างไร*

ถ้าเราเข้าใจเรื่องฐานพระเจดีย์แห่งการพัฒนา จะเข้าใจระบบการศึกษาที่บิดเบี้ยว ไม่มีพระเจดีย์องค์ใดสร้างสำเร็จจากยอด เพราะจะพังลงๆ เนื่องจากไม่มีฐานรองรับ

รูปที่ 1 พระเจดีย์แห่งการพัฒนา

ฐานที่แข็งแรงจะรองรับองค์พระเจดีย์ให้มั่นคง ฐานพระเจดีย์ของสังคม คือ ชุมชนท้องถิ่น ถ้าชุมชนท้องถิ่นแข็งแรงจะรองรับสังคมให้มั่นคง

การพัฒนาที่ผ่านมา เราทำโดยสร้างพระเจดีย์จากยอด ทุกอย่างทำเพื่อข้างบน ไม่ว่าจะเป็นเศรษฐกิจ การศึกษา หรือการเมือง จึงพังลงๆ เพราะไม่มีฐาน

การศึกษาเป็นการศึกษาที่ทุบฐาน

คือมีทั้งกฎหมายและการสร้างค่านิยม ที่ไล่ต้อนเยาวชนทั้งประเทศเข้าสู่ระบบการศึกษาที่เรียกว่าสายสามัญ จากประถมศึกษาสู่มัธยมศึกษาสู่อุดมศึกษา เป็นระบบการศึกษาที่ทิ้งชุมชนท้องถิ่นให้ว่างเปล่า เพื่อไปท่องวิชา ระบบเช่นนี้ทำลายทั้งชุมชนและทำลายอุดมศึกษาเอง

ชุมชนท้องถิ่นเป็นฐานชีวิต ถ้ามีการพัฒนาอย่างบูรณาการ ทั้งเศรษฐกิจ–จิตใจ–สังคม–วัฒนธรรม–สิ่งแวดล้อม–สุขภาพ–การศึกษา–ประชาธิปไตย ชุมชนท้องถิ่นก็จะแข็งแรง มีศานติสุข เป็นฐานให้ประเทศมั่นคง

แต่เมื่อระบบการศึกษา แทนที่จะเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาอย่างบูรณาการของชุมชน โดยกฎหมาย กลับบังคับให้เยาวชนทั้งหมดทิ้งชุมชน เข้าสู่ประถมเพื่อจะไปมัธยม เพื่อจะไปอุดม ไม่มีใครที่จะทำไร่ทำนาเป็น ทั้งๆ ที่เกษตรกรรมเป็นจุดแข็งของเรา เยาวชนที่เข้าสู่ระบบการศึกษาทำนาไม่เป็นอีกต่อไป ที่จริงก็ทำอะไรๆ ไม่เป็นทั้งนั้น เพราะการศึกษาคือการท่องวิชาดังกล่าวแล้ว ผู้ประกอบการก็บ่นว่าผู้ที่ “จบการศึกษา” ทำอะไรไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ ถ้าระบบการศึกษาผลิตคนที่ทำอะไรไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ บ้านเมืองก็หายนะลูกเดียว

เมื่อเยาวชนทั้งหมดถูกต้อนให้เข้าสู่เส้นทางที่แออัดยัดเยียด ความกระเสือกกระสนทุรนทุรายก็เกิดขึ้น ต้องไปติวกันหามรุ่งหามค่ำเพื่อจะสอบ “เอนท์” ให้ได้ ชีวิตไม่เป็นชีวิต ต้องอพยพจากเมืองเล็กสู่เมืองใหญ่เพื่อไปกวดวิชา จากพ่อจากแม่ไป ปัญหาต่างๆ ก็เกิดขึ้น รวมทั้งการตั้งครรภ์วัยเด็ก พ่อแม่ก็มีความทุกข์ยากแทบเลือดตากระเด็น

การสอบเข้ามหาวิทยาลัยเหมือนเป็นประตูระหว่างนรกกับสวรรค์ แต่เป็นสวรรค์ที่ไม่จริง อุดมศึกษามีคุณภาพต่ำเพราะความแออัดยัดเยียดนั้น หนึ่ง และเป็นการที่มุ่งหวังปริญญามากกว่าปัญญา สอง และ สาม อุดมศึกษากลายเป็นธุรกิจไป อุดมศึกษาที่สอนมากๆ หรือหากินมากๆ หรือทั้งคู่ ทำให้วิชาการอ่อนแอ มหาวิทยาลัยไม่ได้ทำวิจัยเพื่อให้เกิดความเข้มแข็งทางปัญญา ความอ่อนแอทางวิทยาศาสตร์พื้นฐานทำให้ทำงานวิศวกรรมยากๆ ไม่ได้ ต้องไปจ้างที่ปรึกษาต่างชาติ หมดเงินเป็นแสนล้านบาทต่อปี การที่มหาวิทยาลัยไม่สามารถวิจัยนโยบายสาธารณะได้ทำให้การกำหนดนโยบายสาธารณะตกอยู่ในมือของคนที่มีความรู้น้อย มีความสุจริตน้อย นำบ้านเมืองไปสู่ความหายนะ

ระบบการศึกษาแบบนี้จึงทำลายทั้งฐานของประเทศ ทำลายอุดมศึกษา ทำลายความสามารถทางสติปัญญาของประเทศ

ระบบและโครงสร้างการศึกษาที่ผิดๆ นี้ใช้ทรัพยากรมาก ถมเท่าไรไม่รู้จักเต็มและได้ผลเป็นความหายนะ ทำให้ระบบการศึกษาตกเข้าไปอยู่ใน “หลุมดำ” ที่กลืนกินทุกสิ่งทุกอย่างเข้าไป “หลุมดำ” นี้มีแรงดึงดูดมาก ใครเข้าไปเกี่ยวข้องก็ถูกดูดเข้าไปหมด กินรัฐมนตรีไปคนแล้วคนเล่า ดื้อยาอย่างยิ่ง ที่ปฏิรูปรอบแล้วรอบเล่าก็ออกจาก “หลุมดำ” ไม่ได้ เพราะยังติดในกรอบความคิดเดิม

กรอบความคิดเดิม คือ การศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง

กรอบความคิดใหม่ คือ การศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง

4.โครงสร้างใหม่ของระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง

ถ้าการศึกษาเอาชีวิตเป็นตัวตั้ง โครงสร้างของระบบการศึกษาจะเปลี่ยนไป โดยแสดงให้เข้าใจง่ายด้วยรูปพระเจดีย์เช่นเดิม

รูปที่ 2 ระบบการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง

ในระบบนี้ประกอบด้วย 3 ส่วนใหญ่ๆ คือ

(1) การศึกษาของชุมชน หรือชุมชนคือโรงเรียน เป็นฐานที่ใหญ่ที่สุด ไม่ใช่การศึกษาในโรงเรียน แต่เป็นการศึกษาในชุมชน หรือชุมชนนั่นแหละคือโรงเรียน เป็นการเรียนรู้ร่วมกันในชุมชน ให้ทำเป็น คิดเป็น อยู่ร่วมกันเป็น ทุกคนเป็นทั้งครูและนักเรียน จึงมีครูและแหล่งเรียนรู้มากมาย มีทั้งพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย ผู้เฒ่าผู้แก่ผู้ประกอบอาชีพต่างๆ ศิลปินพื้นบ้าน ครู พระ ปราชญ์ชาวบ้าน ฯลฯ

ทั้งหมดเรียนรู้ร่วมกันเพื่อพัฒนาเศรษฐกิจ คือประกอบสัมมาชีพได้ ดัดแปลงปรับปรุงต่อยอดได้ จิตใจ คือความรักความเมตตาต่อกัน ลดละความเห็นแก่ตัว เพิ่มความเห็นแก่ส่วนรวม สังคม คือการอยู่ร่วมกันด้วยดี วัฒนธรรม คือภูมิปัญญาดั้งเดิมอันใดดีมีประโยชน์ก็ถ่ายทอดต่อๆ ไปและเพิ่มเติมเสริมแต่งให้เหมาะแก่กาลสมัย สิ่งแวดล้อม บำรุงรักษาเพิ่มเติมสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติให้เกื้อกูลต่อชีวิตและการอยู่ร่วมกัน สุขภาพ สามารถดูแลรักษาสุขภาพให้มีสุขภาวะที่สมบูรณ์ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปัญญา ประชาธิปไตย ทุกคนมีความเสมอภาค มีภราดรภาพ มีการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำ มีส่วนร่วมในการทำแผนชุมชน และขับเคลื่อนแผนชุมชนที่ร่วมกันทำขึ้นมา

การศึกษาหรือการเรียนรู้ในชุมชนไม่ได้แยกส่วนเป็นเอกเทศ แต่บูรณาการอยู่ในการพัฒนาทั้งหมด ซึ่งรวมเป็นมรรค 8 แห่งการพัฒนา ที่ไม่ได้แยกเป็นมรรคๆ แต่บูรณาการอยู่ในกันและกัน ที่ภาษาทางพระเรียกว่า มรรคสมิงคี นั่นคือ เศรษฐกิจ–จิตใจ–สังคม–วัฒนธรรม–สิ่งแวดล้อม–สุขภาพ–การศึกษา–ประชาธิปไตย

เมื่อชุมชนมีการพัฒนาอย่างบูรณาการทั้ง 8 ประการ ก็เป็นชุมชนเข้มแข็ง เกิดศานติสุขประดุจสวรรค์บนดิน การศึกษาหรือการเรียนรู้ที่ดี คือการศึกษาของชุมชนอย่างบูรณาการ จะสร้างสังคมศานติสุข คนส่วนใหญ่จะอยู่ที่นี่ เยาวชนส่วนใหญ่จะอยู่ที่นี่ ที่ที่เขามีศักดิ์ศรีมีศานติสุข เป็นฐานพระเจดีย์อันแข็งแกร่งที่รองรับประเทศให้มั่นคง ทุกคนมีความภูมิใจในตัวเองที่เป็นเสาหลักค้ำยันประเทศ ไม่ต้องตะเกียกตะกายดิ้นรน กระเสือกกระสนไปหาการศึกษาที่ไกลตัว ที่ไม่ได้สร้างสรรค์จริง

แน่นอนว่าทุกคนในชุมชน ควรจะมีโอกาสเรียนรู้ที่ตนสนใจเป็นพิเศษ หรือเพื่อไปมีอาชีพนอกชุมชนก็ได้ ถ้าแน่ใจ เพราะฐานชีวิตในชุมชนนั้นมีภูมิคุ้มกัน

การศึกษาของชุมชนจะครอบคลุมคนส่วนใหญ่ ลดภาระระบบโรงเรียนลง ประหยัดงบประมาณของประเทศมโหฬาร ชุมชนที่เข้มแข็งจะทำให้เศรษฐกิจเข้มแข็ง

อ่านต่อตอน 3 วันพรุ่งนี้