โอกาสและ ความท้าทายของ ห่วงโซ่มูลค่าอาเซียน

โดย...ไพลิน ผลิตวานนท์ และคณะ สายนโยบายการเงิน ธนาคารแห่งประเทศไทย

ฉบับที่แล้วได้นำการศึกษาปัจจัยสนับสนุนการยกระดับ AVCs ให้มีมูลค่าเพิ่มและใช้เทคโนโลยีในการผลิตที่สูงขึ้น ห่วงโซ่มูลค่าของอาเซียนจะเป็นอย่างไร มาติดตามกันต่อในเรื่องอุตสาหกรรมสิ่งทอ

การส่งออกสินค้าในอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มของอาเซียนพบว่า สินค้าในอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มมีมูลค่าส่งออกสูงสุดเป็นอันดับ 6 ของอาเซียน ด้วยมูลค่าราว 60 พันล้านเหรียญสหรัฐ หรือร้อยละ 5 ของมูลค่าส่งออกของอาเซียน ในปี 2014

โดยเวียดนาม อินโดนีเซีย กัมพูชา และไทย เป็นผู้ส่งออกสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มสำคัญในอาเซียน

ขณะที่ตลาดส่งออกสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มสำคัญของอาเซียน 5 อันดับแรก ได้แก่ สหรัฐ ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ จีน และเยอรมนี ทั้งนี้อาเซียนเป็นผู้ส่งออกสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มรายใหญ่อันดับ 2 ของโลก รองจากจีน ด้วยสัดส่วนราวร้อยละ 8 ของมูลค่าส่งออกสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มของโลก

ห่วงโซ่มูลค่าของอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มโดยทั่วไป การผลิตในอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่ม สามารถแบ่งได้เป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่

(1) อุตสาหกรรมต้นน้ำ ประกอบด้วย การผลิตเส้นใยธรรมชาติและเส้นใยสังเคราะห์

(2) อุตสาหกรรมกลางน้ำ ประกอบด้วย การผลิตเส้นด้าย ซึ่งมี 2 ประเภท ได้แก่ เส้นด้ายจากเส้นใยธรรมชาติ และเส้นด้ายจากเส้นใยสังเคราะห์ กับการผลิตผ้าผืน ซึ่งแบ่งได้เป็น 3 ประเภท ตามวัตถุดิบและวิธีการผลิตผ้าผืน ได้แก่ ผ้าผืนทอจากเส้นใยธรรมชาติ ผ้าผืนทอจากเส้นใยสังเคราะห์ และผ้าถัก

โดยอุตสาหกรรมกลางน้ำเป็นขั้นตอนที่มีมูลค่าเพิ่มสูงสุด เนื่องจากเป็นขั้นตอนที่ผู้ผลิตจะดัดแปลงและปรับปรุงให้เส้นด้ายและผ้าผืนมีคุณสมบัติพิเศษและตรงกับความต้องการเฉพาะด้าน อาทิ การผลิตผ้าผืนเฉพาะสำหรับชุดกีฬา เป็นต้น

(3) อุตสาหกรรมปลายน้ำ ประกอบด้วย การตัดเย็บเครื่องนุ่งห่ม ซึ่งเป็นขั้นตอนที่มีมูลค่าเพิ่มต่ำสุด และการผลิตสิ่งทอสำหรับใช้ในอุตสาหกรรมอื่น อาทิ สิ่งทอที่ใช้ในอุตสาหกรรมยานยนต์และก่อสร้าง เป็นต้น

นอกจากนี้ ห่วงโซ่มูลค่าของอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่ม ยังมีภาคบริการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง อาทิ การขนส่งสินค้า ซึ่งมีความสำคัญในทุกขั้นตอนการผลิต
สิ่งทอและเครื่องนุ่งห่ม

จากการศึกษาพบว่า ประเทศในภูมิภาคอาเซียนควรร่วมมือกันในการผลิตสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่ม เนื่องจากไม่มีประเทศใดเลยที่มีความสามารถในการแข่งขันในทุกขั้นตอนการผลิต

แต่หากมองอาเซียนในภาพรวม พบว่าจะมีความสามารถในการแข่งขันในเกือบทุกขั้นตอนการผลิต ยกเว้นเส้นใยธรรมชาติ ผ้าผืนทอจากเส้นใยธรรมชาติ และผ้าถัก ซึ่งเป็นสินค้าที่อาเซียนยังต้องพึ่งพาการนำเข้าจากประเทศอื่นในสัดส่วนสูง

อย่างไรก็ดี ความนิยมในการใช้เส้นใยสังเคราะห์ที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ทำให้อาเซียนสามารถเพิ่มสัดส่วนมูลค่าเพิ่มในสินค้าที่มาจากอาเซียนได้มากขึ้น

ความสามารถในการแข่งขันของแต่ละประเทศสะท้อนปัจจัยการผลิต (Factor Endowment) ที่แตกต่างกันของแต่ละประเทศ

ยกตัวอย่างเช่น อินโดนีเซีย มาเลเซีย ไทย และเวียดนาม มีความสามารถในการแข่งขันในอุตสาหกรรมเส้นใยสังเคราะห์ เนื่องจากประเทศเหล่านี้มีอุตสาหกรรมปิโตรเลียมและปิโตรเคมีที่แข็งแกร่ง

ขณะที่กัมพูชา อินโดนีเซีย สปป.ลาว เมียนมา ฟิลิปปินส์ และเวียดนาม มีความสามารถในการแข่งขันในอุตสาหกรรมเครื่องนุ่งห่ม เนื่องจากมีค่าจ้างแรงงานต่ำกว่าเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศอื่นๆ ในอาเซียน

สำหรับสิงคโปร์ แม้จะมีความสามารถในการแข่งขันในการผลิตสิ่งทอและเครื่องนุ่งห่มน้อยกว่าประเทศอื่นๆ จากต้นทุนค่าจ้างแรงงานที่อยู่ในระดับสูง แต่สิงคโปร์มีความสามารถในการแข่งขันในภาคบริการมากกว่าประเทศอื่นๆ ในอาเซียน ทั้งการขนส่ง การเงิน โทรคมนาคม รวมถึงภาคบริการที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจอื่นๆ 

สอดคล้องกับนโยบายที่ต้องการยกระดับประเทศไปเป็นผู้จัดการห่วงโซ่มูลค่าของภูมิภาค ทำให้หลายแบรนด์ระดับโลกเลือกสิงคโปร์เป็นที่ตั้ง Regional Headquarters