ระบบสัดส่วนผสม กาบัตรกี่ครั้งจึงจะดี

ในศุภวารดิถีขึ้นปีใหม่นี้ ขออาราธนาอำนาจคุณพระศรีรัตนตรัย และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายที่ท่านผู้อ่านทุกท่านเคารพ นับถือ กราบไหว้ บูชา ดลบันดาล ประทานพร ให้ท่านผู้อ่านทุกท่านประสบแต่สิ่งดีๆ ในชีวิต สิ่งไม่ดีใดๆ อย่าได้มาแผ้วพาน กล้ำกราย คิดสิ่งใดขอให้สมประสงค์ จงเป็นตามความมุ่งมาดปรารถนาทุกประการ ตลอดปี พ.ศ. 2559 นี้ และตลอดไป

เราได้คุยกันมาในปีเก่าที่ล่วงไปถึงหลายเรื่องตลอดปี แต่จะว่าไปแล้ว เราอาจจะได้คุยกันถึงเรื่องเลือกตั้งบ่อยครั้ง อาจจะกว่าเรื่องอื่นๆ ที่ได้คุยกันมา และระยะหลังๆ ก่อนสิ้นปี เราก็ได้เน้นกันไปที่ระบบการเลือกตั้งที่เรียกกันว่าระบบสัดส่วนผสม (Mixed Member Proportional-MMP) อันเป็นระบบที่ผสมกันระหว่างระบบเขต กับระบบบัญชีรายชื่อ ที่มาที่ไป เหตุ และผลของการออกแบบระบบการเลือกตั้งเช่นว่านี้ ได้สาธยายกันไปพอสมควร จนกระทั่งได้ถกกันถึงว่าเนื่องจากระบบนี้ผสมกันระหว่างการเลือกตั้งสองระบบ คือ ระบบเขต กับ ระบบบัญชีรายชื่อ จึงมีการเลือก หรือเรียกง่ายๆ ว่าการกาได้หลายรูปแบบ ที่เราได้ลงในรายละเอียดกันพอสมควร คือ การกาหนึ่งครั้ง สองครั้ง สามครั้ง

การกาแต่ละแบบก็มีเหตุที่แตกต่างกันไป ดังที่ได้เคยสรุปกันไปคร่าวๆ โดยรวบยอดคือ กาหนึ่งครั้ง ต้องรอบคอบ รัดกุม เพราะการกานั้นได้ทั้งคนที่ชอบ ได้ทั้งพรรคที่ใช่ แต่ใช้โอกาสได้เพียงครั้งเดียว กาสองครั้ง พิจารณาให้ถี่ถ้วน ครั้งหนึ่งเลือกคนที่ชอบ อีกครั้งหนึ่งเลือกพรรคที่ใช่ ได้เผื่อคะแนนไว้ อาจจะเลือกได้สองพรรค จากการกาสองที กาสามครั้ง หนึ่งเลือกคนที่ชอบในเขต หนึ่งเลือกพรรคที่ใช่ หนึ่งเลือกคนที่เชื่อว่าเหมาะสมจากบัญชีพรรค ได้คิดหลายครั้ง เพราะเลือกคนได้หลายครา ประชาชนได้ใช้สิทธิอย่างเต็มที่ พรรคการเมืองต้องนำเสนอให้ดี โดยการออกแบบแต่ละลักษณะเช่นนี้ ข้อดี ข้อด้อยก็จะต่างกันไป

บอกกันไปคราวก่อนจะมาตั้งสมมติฐานของการกาแต่ละลักษณะกัน กาสองครั้งได้รับความนิยมมากที่สุดในบรรดาประเทศต่างๆ ที่ใช้ระบบสัดส่วนผสม สมมติฐาน คือ ผู้มีสิทธิเลือกตั้งจะเผื่อคะแนนของตนไว้ ในเขตเลือกคนที่ตนชอบจากพรรคหนึ่ง ในบัญชีรายชื่อ เลือกพรรคที่ใช่ ซึ่งเป็นคนละพรรคกับคนในเขต ซึ่งในหลายประเทศ มักจะเลือกกันแบบนี้ แต่ก็มีประเทศที่เลือกย้ำอยู่มากมายเช่นกัน

สมมติฐานของการกาแบบสามครั้ง มีลักษณะคล้ายกับแบบกาสองครั้ง แต่เพิ่มสิทธิให้กับผู้มีสิทธิเลือกตั้ง และพรรคต้องเพิ่มความระมัดระวังในการจัดลำดับรายชื่อในบัญชี รวมถึงต้องมีความสามัคคีกันค่อนข้างมาก เพราะสมมติฐานเพิ่มเติมคือ ผู้มีสิทธิเลือกตั้งจะเปลี่ยนแปลงลำดับของรายชื่อในบัญชี ใครดีใครเด่น อาจจะไม่ได้เท่าใครหาเสียงมาก พรรคการเมืองหลายพรรคเมื่อนึกถึงลักษณะการกาแบบนี้ ร้องกันเป็นเสียงเดียวว่าพรรคแตกแน่ แต่พรรคจะแตกหรือไม่คงจะไม่ได้อยู่ที่ลักษณะการกา หากแต่อยู่ที่คนในพรรคมากกว่า

สมมติฐานของการกาครั้งเดียว คือ ผู้มีสิทธิเลือกตั้งมักไม่ได้มีโอกาสเลือกโดยพิจารณาความเหมาะสมทั้งพรรคและคนร่วมกัน พรรคต้องดี คนต้องเด่น เป็นของคู่กัน หากได้เลือกหลายทีอาจจะไม่ได้นำสองสิ่งมารวมกัน แล้วเลือกการรวมที่ดีที่สุด แต่เมื่อกาได้ครั้งเดียวต้องรอบคอบอย่างที่สุด เพราะสองสิ่ง พรรคดี คนเด่น จะมาจากการตัดสินใจเพียงครั้งเดียว ทุกลักษณะล้วนแต่ท้าทาย ผลคงจะสรุปเสียทีเดียวได้ยาก แต่อาจจะคาดเดาได้บ้าง คราวหน้าเรามาว่ากันครับ