ถอดบทเรียนองค์กร ถอนพิษคอร์รัปชั่น

โดย...ดร.ประจักษ์ ก้องกีรติ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย

แม้ประเทศไทยจะมีองค์กรต้านคอร์รัปชั่นจำนวนมาก แต่การคอร์รัปชั่นยังคงทวีความซับซ้อนและรุนแรงมากขึ้น เมื่อการสร้างประชาธิปไตยและการต้านคอร์รัปชั่นไม่ถูกผลักดันให้เป็นวาระเดียวกัน บ่อยครั้งจึงเห็นการเรียกร้องประชาธิปไตยที่ละเลยการต่อสู้เรื่องคอร์รัปชั่น และการต่อสู้เรื่องคอร์รัปชั่นที่ละเลยการเคารพและรักษากฎเกณฑ์ของระบอบประชาธิปไตย

จากบทเรียนของต่างประเทศ ชี้ให้เห็นว่า ปัจจัยที่ทำให้กลไกการต้านคอร์รัปชั่นทำงานสำเร็จ ต้องเกิดจากการผนวกโครงสร้างและระบบการเมืองที่เหมาะสมควบคู่ไปกับการออกแบบสถาบันการตรวจสอบที่ดีให้มีอำนาจครอบคลุมและเป็นอิสระ พร้อมเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนและสื่อมีส่วนร่วมในการลดปัญหาคอร์รัปชั่น ปัจจัยเหล่านี้อาจเป็นสิ่งที่คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ หรือ ป.ป.ช. สามารถเรียนรู้ได้

ตัวอย่างหนึ่งของแนวปฏิบัติที่ดี คือ การต่อต้านคอร์รัปชั่นของประเทศอุรุกวัย เกิดจากการมีโครงสร้างและระบบการเมืองที่ไม่เอื้อต่อการทุจริต หลังการสิ้นสุดลงของระบอบเผด็จการ ส่งผลให้เกิดการแข่งขันในระบอบการเมืองและเปลี่ยนโครงสร้างการเมืองแบบอุปถัมภ์ไปสู่การเมืองเชิงนโยบาย พรรคการเมืองมีเสถียรภาพ จนนำไปสู่การผลักดันกฎหมายการต้านคอร์รัปชั่น โดยมีเพียงคณะกรรมการด้านความโปร่งใส ทำหน้าที่หลักในการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารสำคัญของรัฐที่เกี่ยวข้องกับการบริหารราชการแผ่นดินให้กับสาธารณชน แม้ไม่มีอำนาจในการตรวจสอบหรือดำเนินคดี แต่สามารถเปิดโปงการคอร์รัปชั่นและเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูล

ขณะที่เคพีเค (KPK) หรือองค์กรต้านคอร์รัปชั่นของอินโดนีเซีย ได้ออกแบบองค์กรให้มีอำนาจดำเนินคดีและตัดสินคดีได้ด้วยตนเอง มีความเป็นอิสระ ซึ่งคณะกรรมการถูกถ่วงดุลโดยฝ่ายบริหารและนิติบัญญัติที่ยึดโยงกับภาคประชาชน ระบบการบริหารงานมีความยืดหยุ่น ไม่ยึดระเบียบราชการ ทำให้สามารถดึงดูดบุคลากรที่มีศักยภาพและมีความหลากหลายในวิชาชีพเข้ามามีส่วนร่วมและมีอำนาจสอบสวน

ขณะเดียวกันก็ออกแบบกลไกในการตรวจสอบตนเองด้วยเช่นกัน ดังนั้นภาพลักษณ์ของเคพีเคในสายตาประชาชน จึงมีความเป็นกลางและมีผลงานเป็นที่ประจักษ์เสมอมา

เช่นเดียวกับความสำเร็จขององค์กรต้านคอร์รัปชั่นของประเทศเกาหลีใต้ หรือ เอซีอาร์ซี (ACRC) เกิดจากความเข้มแข็งและการตื่นตัวของภาคประชาสังคมที่ผลักดันให้เกิดกฎหมายและมาตรการความโปร่งใส รวมถึงผนวกการต่อสู้เรื่องคอร์รัปชั่นเข้ากับการสร้างประชาธิปไตยโดยภาคประชาชนและสื่อมีบทบาทในการปฏิรูปมากกว่าพรรคการเมืองหรือรัฐบาล เอซีอาร์ซีมีบทบาทหลักในการเสนอแนะมาตรการป้องกันคอร์รัปชั่นแก่ภาครัฐและรายงานข้อมูลต่อสาธารณชน โดยทำงานร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ ภาคธุรกิจ สื่อ และเอ็นจีโอ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงานให้มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม เอซีอาร์ซีต้องขึ้นตรงต่อประธานาธิบดี ทำให้ขาดความอิสระในการดำเนินงาน อำนาจในการสืบสวนและขอบเขตการตรวจสอบครอบคลุมแค่ในส่วนของภาครัฐเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงถูกมองว่าเป็นเครื่องมือทางการเมือง

กล่าวโดยสรุป ปัจจัยหลักที่ทำให้องค์กรต้านคอร์รัปชั่นของต่างประเทศประสบความสำเร็จสูงมาจากการกำหนดให้ประชาธิปไตยและคอร์รัปชั่นเป็นฉันทามติเดียวกัน พลังในการต่อสู้ของภาคประชาชนจึงมีความเข้มแข็ง รวมถึงมีการออกแบบสถาบันตรวจสอบที่ดี ให้มีอำนาจและอิสระอย่างแท้จริง ตลอดจนเปิดเผยข้อมูลแก่สาธารณะจนทำให้ได้รับความไว้วางใจและการสนับสนุนจากทุกภาคส่วน

ในทางตรงกันข้าม ปัจจัยข้างต้นกลับเป็นจุดอ่อนของ ป.ป.ช.ที่ต้องเผชิญ เนื่องด้วยขาดการสนับสนุนจากภาคประชาชนและสื่อที่จะเป็นพลังสำคัญในการผลักดันให้การต้านคอร์รัปชั่นสำเร็จมากขึ้น รวมถึงการออกแบบสถาบันตรวจสอบยังขาดอำนาจและความเป็นอิสระในทุกมิติ ด้วยเหตุนี้การดำเนินงานของ ป.ป.ช.ในเส้นทางการต้านคอร์รัปชั่นจึงถูกจับตามองและถูกตั้งข้อสงสัยต่อบทบาทและหน้าที่อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ลำพังการมีเพียงองค์กรต้านคอร์รัปชั่นไม่เป็นปัจจัยที่เพียงพอในการต่อสู้กับการทุจริต หากแต่ต้องอาศัยการออกแบบสถาบันที่ดีตั้งแต่ต้นให้มีอำนาจครอบคลุม มีความเป็นอิสระ เป็นกลาง โปร่งใส มีการเผยแพร่ข้อมูล พร้อมทั้งการแสดงบทบาทของสื่อและภาคประชาชนในเชิงรุก รวมถึงต้องอาศัยการปฏิรูประบบราชการ รัฐสภา กฎหมาย และกระบวนการยุติธรรมควบคู่กันไปด้วย

สำคัญที่สุด คือ ต้องทำหน้าที่อย่างเป็นกลางตรวจสอบทุกสถาบันทุกองค์กรที่เกี่ยวข้องกับการใช้งบประมาณและอำนาจสาธารณะอย่างเท่าเทียมกัน เพื่อสร้างความน่าเชื่อถือให้กับ ป.ป.ช.ในระยะยาว

เหนือสิ่งอื่นใด คือ สร้างความเข้าใจให้สังคมตระหนักว่าการต่อสู้เรื่องประชาธิปไตยกับการต่อสู้แก้ไขปัญหาคอร์รัปชั่นนั้นเป็นเรื่องที่ต้องทำควบคู่กันไป ด้วยการทำให้การใช้อำนาจมีความโปร่งใสตรวจสอบได้