การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางเศรษฐกิจ : ความท้าทายของไทยและอาเซียน

โดย...ผศ.ดร.สันติ ชัยศรีสวัสดิ์สุข

เมื่อพิจารณาถึงสถานการณ์ทางเศรษฐกิจของไทยในปัจจุบัน คงจะปฏิเสธไม่ได้ว่าเรากำลังมีปัญหาทางเศรษฐกิจในหลายมิติด้วยกัน ได้แก่ การขับเคลื่อนให้เกิดการขยายตัวทางเศรษฐกิจ (Growth) หมายถึง การผลักดันให้เศรษฐกิจมีการขยายตัวให้ได้ตามศักยภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ การรักษาเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ (Stability) หมายถึง การดูแลให้ระบบเศรษฐกิจมีเสถียรภาพทางด้านราคาทั้งในตลาดสินค้า ตลาดปัจจัยการผลิต (ที่สำคัญได้แก่ ค่าจ้างแรงงาน อัตราดอกเบี้ย อัตราแลกเปลี่ยน และราคาพลังงาน) และความเป็นธรรมในการกระจายรายได้ (Equality) หมายถึง การลดความเหลื่อมล้ำในระบบเศรษฐกิจ เป็นต้น

นอกจากนี้ เรายังต้องเผชิญกับปัญหาทางเศรษฐกิจในระยะยาวจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางเศรษฐกิจที่สำคัญอย่างน้อย 2 ด้าน คือ 1) การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างของประชากรที่ก้าวไปสู่การเป็นสังคมผู้สูงอายุ (Aging Society) มากขึ้น และ 2) การเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างต้นทุนของปัจจัยการผลิตในระบบเศรษฐกิจ ซึ่งในที่นี้จะกล่าวถึงความท้าทายที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางเศรษฐกิจของไทยกับการพึ่งพาการสร้างความร่วมมือทางเศรษฐกิจในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญนี้

เมื่อระบบเศรษฐกิจมีการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้าง แนวทางในการดำเนินนโยบายทางเศรษฐกิจเพื่อให้สามารถรับมือกับการเปลี่ยนแปลงจำเป็นต้องเกี่ยวข้องกับกระบวนการในการปรับตัว เพื่อให้เศรษฐกิจโดยรวมสามารถสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สอดคล้องกับสภาพแวดล้อมใหม่ทางเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงไป ซึ่งในกรณีของการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไปสู่การเป็นระบบเศรษฐกิจที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุที่สูงขึ้นนั้น คงจะไม่สามารถหลีกเลี่ยงความจำเป็นที่จะต้องมีการพัฒนาผลิตภาพการผลิต (Productivity) ให้สูงขึ้นได้ และการสร้างความร่วมมือทางเศรษฐกิจก็เป็นแนวทางหนึ่งของการยกระดับผลิตภาพการผลิตของประเทศโดยผ่านกระบวนการของการประหยัดจากขนาด (Economies of Scale) และการแบ่งงานกันทำตามความถนัด (Division of Labor)

ในแง่นี้ การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรจึงเป็นเงื่อนไขที่จะทำให้การพัฒนาและใช้ประโยชน์จากความร่วมมือทางเศรษฐกิจกลายเป็นแนวนโยบายที่มีความสำคัญมากขึ้น ประเทศไทยถือได้ว่าเป็นประเทศที่สองถัดจากสิงคโปร์ที่เข้าข่ายการเป็นสังคมผู้สูงอายุ (มีสัดส่วนประชากรที่อายุเกิน 60 ปี มากกว่าร้อยละ 10 ของจำนวนประชากร) ทำให้การพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศจำเป็นต้องพึ่งพาการเพิ่มผลิตภาพการผลิตของปัจจัยการผลิตมากกว่าการเพิ่มการใช้ปัจจัยการผลิตส่วนเกินในระบบเศรษฐกิจ ในช่วงเวลา 2-3 ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยสูญเสียขีดความสามารถในการแข่งขันด้วยสาเหตุสำคัญจากการที่ไม่สามารถพัฒนาผลิตภาพการผลิตของแรงงานและทุนได้ทันกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น

ดังนั้น แนวนโยบายในการเปิดกว้างทางเศรษฐกิจ เช่น การจัดตั้งเขตการค้าเสรี การทำความตกลงเปิดเสรีทางการค้าการลงทุนในระดับต่างๆ รวมทั้งการรวมกลุ่มเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนที่จะเป็นประโยชน์ต่อประเทศไทยได้อย่างเป็นกอบเป็นกำ จึงน่าจะเป็นความร่วมมือที่จะก่อให้เกิดกิจกรรมทางเศรษฐกิจไม่เพียงเฉพาะทางด้านการค้า แต่จะต้องครอบคลุมไปถึงทางด้านการลงทุน โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่จะมีการรับถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตที่ทันสมัย

ในกรณีของการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างต้นทุนของปัจจัยการผลิต พบว่า ต้นทุนของปัจจัยการผลิตที่สำคัญในระบบเศรษฐกิจไทยมีการเปลี่ยนแปลงจากในอดีตมาก ที่สำคัญได้แก่ ต้นทุนแรงงาน ต้นทุนของปัจจัยทุน และต้นทุนทางด้านพลังงาน เมื่อโครงสร้างของต้นทุนเปลี่ยนแปลงไป ทำให้ต้องมีการปรับเปลี่ยนกระบวนการผลิต อาทิ จากการผลิตที่ใช้แรงงานเข้มข้น (Labour-intensive) ไปสู่การผลิตที่ใช้ทุนเข้มข้น (Capital-intensive) เมื่อต้นทุนแรงงานสูงขึ้นโดยเปรียบเทียบกับต้นทุนของปัจจัยทุน นอกจากนี้ยังเกี่ยวข้องกับการพัฒนาประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากปัจจัยการผลิตด้วย

การเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างต้นทุนปัจจัยการผลิตทำให้ต้องมีการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากปัจจัยการผลิต ซึ่งในแง่มุมนี้จะพบว่า ประเทศในภูมิภาคอาเซียนรวมทั้งประเทศไทย (อาจจะยกเว้นสิงคโปร์) ยังมีปัญหาในการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากปัจจัยการผลิต ยกตัวอย่างเช่น ประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากพลังงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเลือกใช้ประเภทของพลังงานที่จะทำให้ระบบเศรษฐกิจโดยรวมมีประสิทธิภาพในการใช้ประโยชน์จากพลังงานได้สูงขึ้น

ส่วนหนึ่งของปัญหาเกิดขึ้นจากการดำเนินมาตรการทางด้านพลังงานที่เน้นให้ความสำคัญกับการเข้าถึง (Access) โดยพยายามทำให้ราคาพลังงานต่ำเพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงพลังงานได้อย่างทั่วถึงมากกว่าการคำนึงถึงประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากพลังงาน ทำให้เกิดมาตรการอุดหนุนราคาพลังงาน โดยเฉพาะพลังงานที่มีการใช้มาก หรือเป็นพลังงานที่ใช้โดยประชาชนที่มีรายได้น้อย เป็นสาเหตุให้เกิดการบิดเบือนทางเศรษฐกิจ

ราคาน้ำมันที่มีแนวโน้มลดลงในช่วงอย่างน้อย 2-3 ปีข้างหน้านี้ ตอกย้ำมากขึ้นถึงความสำคัญของเรื่องประสิทธิภาพการใช้พลังงานของประเทศ ไม่ใช่เพียงเพื่อบอกว่าจะทำอย่างไรให้คนไทยได้ใช้น้ำมันหรือพลังงานในราคาที่ถูกเพียงอย่างเดียว เพราะยิ่งราคาน้ำมันหรือพลังงานลดลงต่ำเพียงใด ก็ดูเหมือนประเด็นการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้จะลดความสำคัญลงในระบบเศรษฐกิจไทยเสมอ ในแง่นี้ แนวทางการพัฒนาความร่วมมือทางด้านพลังงานของภูมิภาคจะเป็นฟันเฟืองที่สำคัญตัวหนึ่งในการขับเคลื่อนให้เกิดการยกระดับประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรการผลิตที่สำคัญของประเทศสมาชิก และของภูมิภาคโดยรวมด้วย