ควันหลงปี 1905

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ที่หอสมุดบริติช (British Library) เก็บรักษาลายพระหัตถ์ (จดหมาย) ของสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถจำนวนหนึ่ง มีฉบับหนึ่งน่าสนใจมาก ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน ร.ศ. 124 ทรงเขียนที่นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก มาถึงพระราชบิดาคือพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่เมืองสยาม ขณะนั้นสมเด็จฯ เจ้าฟ้าฯ ทรงศึกษาวิชาการทหารที่โรงเรียนนายร้อยมหาดเล็ก ที่ประเทศรัสเซีย

ลายพระหัตถ์ฉบับนี้ทรงสรุปเหตุการณ์การปฏิวัติรัสเซียเมื่อปี 1905 (Revolution of 1905) ให้พระราชบิดาทรงอ่านทรงเล่าง่ายๆ อย่างกระชับว่า “... ที่นี่เกิดมีพวกชั้นคนมีความรู้ หรือเรียกตามภาษาอังกฤษว่าพวก intellectual เกิดร้องว่าการงานในฝ่ายเมืองเดินไม่สะดวก เพราะพวกข้าราชการทำการเหลวไหล ทำโดยลำพังใจคิดถึงแต่ตน แปลพระราชโองการต่างๆ กฎหมายต่างๆ เล่นตามใจและอื่นๆ ไม่มีใครดูแลกำกับ (control) ได้เลย ... “

พวกปัญญาชนจึงไปปลุกระดมแรงงานนัดหยุดงานรัฐบาลทำการจับขังและกดขี่พวกปัญญาชนมากแต่ทว่า “ ... พวก intellectual ไม่ยอมแพ้ กระทำการต่างๆ แรงมากขึ้นทุกที รัฐบาลไม่มีอำนาจพอที่จะข่มขืน เพราะคนโดยมากพากันไปเห็นด้วยกับพวก intellectual ว่ารัฐบาลหมดปัญญา ...”

ในที่สุดรัฐบาลพระเจ้าซาร์จึงต้องยอมสละอำนาจบางส่วน เปิดให้มีรัฐสภาหรือ ดูมา “ ... แต่ปาร์ลิแมนต์นั้น เลือกเอาแต่คนที่รัฐบาลไว้ใจ คือพวกที่มีเงินมากๆ” สมเด็จฯ เจ้าฟ้าฯ ทรงเล่าในท้ายลายพระหัตถ์ว่า เหตุการณ์รุนแรงขึ้นกระทั่งประชาชนแบ่งออกเป็น 2 ฝ่าย คือฝ่าย “ราษฎรถือธงของเมือง มีพระรูปเอมเปรอเที่ยวเดินร้องเพลงสรรเสริญพระบารมี หรือสวดมนต์ถวายเอมเปรอต่างๆ” กับอีกฝ่าย คือ “นักเรียนคนทำงาน ถือธงแดง (ธงของพวก socialists) เที่ยวร้องติรัฐบาลอีก ขอให้มีริพับลิกอะไรต่างๆ”

Revolution of 1905 เป็นชนวนให้เกิด February Revolution ในปี 1917 รัสเซียเปลี่ยนจากระบอบราชาธิปไตย มาเป็น “ริพับลิก” และสู่ระบอบโซเวียตในเวลาต่อมา แต่สมเด็จฯ เจ้าฟ้าฯ เสด็จกลับสยามไปนานแล้ว เหลือแต่พระสหายร่วมโรงเรียนนายร้อย คือ พุ่ม สาคร นักเรียนทุนเล่าเรียนหลวงคนแรกในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งเรียนจบแล้วเข้ารับราชการทหาร และโอนสัญชาติเป็นรัสเซีย มีชื่อว่า นิโคไล พุ่มสกี้ (Nikolai Pumsky) โดยไม่กลับบ้านตามสมเด็จฯ

หลังเกิด February Revolution พุ่มสกี้ รบให้กับฝ่ายรัสเซียขาว (White Guard) เมื่อแพ้รัสเซียแดง (บอลเชวิก) ก็หนีออกจากประเทศรัสเซียไปที่ประเทศฝรั่งเศส และต่อมาได้พำนักกับพระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์

เรื่องหนึ่งที่ไม่ค่อยจะทราบกันคือ ในนิยายเรื่อง The White Guard ของ มิคาอิล บุลกาคอฟ (Mikhail Bulgakov) นักเขียนชื่อดังชาวรัสเซียยุคโซเวียต มีตัวละครหนึ่งชื่อว่า นาย-ตูรส์ ซึ่งเป็นตัวแทนของนายทหารรัสเซียยุคราชาธิปไตย นักวิจารณ์บางคนเชื่อว่า บุลกาคอฟ ได้รับแรงบันดาลใจส่วนหนึ่งมาจากเรื่องราวของนายทหารชาวรัสเซียที่โดดเด่น หนึ่งในนั้นคือนายพุ่ม