หลากระบบสัดส่วนผสม

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

เรื่องเกี่ยวกับระบบการเลือกตั้งได้เขียนกันมาหลายคราว ทั้งในเรื่องของระบบการเลือกตั้งโดยรวม จนมาถึงเรื่องเฉพาะของระบบสัดส่วน ที่ได้แยกกันว่ามีประมาณ 3 ลักษณะ คือ ลักษณะที่เป็นเขตล้วน ที่เรียกว่า ระบบคะแนนเสียงเดียวโอนได้ ลักษณะที่เป็นบัญชีรายชื่อล้วน 

โดยลักษณะที่เป็นเขตร่วมกับบัญชีรายชื่อ เรียกว่า ระบบสัดส่วนผสม ซึ่งได้เขียนถึงข้อดี ข้อเสียของระบบสัดส่วนผสมกันไปพอสังเขป และได้ทิ้งท้ายคราวที่แล้วไปว่า ระบบสัดส่วนผสมนี้มีทั้งแบบที่ให้มีการกาครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง หรือแม้กระทั่งให้มีการจัดลำดับผู้สมัครที่อยู่ในบัญชีรายชื่อใหม่ ซึ่งรายละเอียดของแต่ละแบบก็จะแตกต่างกันไป

แม้ระบบสัดส่วนผสมจะมีทั้งที่กาได้ครั้งเดียวไปจนถึงกาได้หลายครั้ง แต่ที่เป็นที่นิยม และใช้กันมากที่สุดในประเทศต่างๆ คือ แบบกาสองครั้ง ครั้งหนึ่งเป็นการกาในบัตรสำหรับเลือกตั้งผู้สมัครในระบบเขต อีกครั้งหนึ่งเป็นการกาในบัตรสำหรับเลือกตั้งผู้สมัครในระบบบัญชีรายชื่อ แต่เดิมมานั้นเจ้าตำรับระบบสัดส่วนผสม เยอรมนีได้เริ่มนำเอาระบบนี้มาใช้โดยการให้กาครั้งเดียว

สาเหตุที่เป็นเช่นนี้ เนื่องจากมองว่า การกาครั้งเดียวนั้นเป็นการแสดงให้เห็นว่าการกาบัตรเลือกตั้งนั้น แม้จะเป็นการกาให้บุคคลหนึ่งในเขตเลือกตั้ง แต่ก็เท่ากับเป็นการกาให้กับพรรคซึ่งบุคคลนั้นสังกัดโดยอัตโนมัติ แต่สำหรับผู้ที่เป็นผู้สมัครอิสระ คือ ไม่ได้สังกัดพรรคการเมืองถือว่าคะแนนนั้นๆ เป็นของบุคคลดังกล่าวเท่านั้น เนื่องจากไม่มีสังกัดนั่นเอง

ต่อมาการเลือกตั้งในส่วนของเยอรมนี ได้เปลี่ยนเป็นการเลือกแบบกาได้สองครั้ง โดยแคว้นส่วนใหญ่ก็เปลี่ยนตาม ยกเว้นบางแค้วน เช่น แคว้นบาเด็น วืตเต็มเบิร์ก และก็มีบางแคว้นใช้ระบบกาได้ 3 ครั้ง หรือสามารถที่จะเปลี่ยนลำดับผู้สมัครในบัญชีรายชื่อได้ เช่น แคว้นบาวาเรีย โดยเหตุที่เปลี่ยนจากระบบกาครั้งเดียว เป็นกาสองครั้ง ก็เพื่อที่จะให้ผู้สมัครในระบบเขตนั้นมีความรับผิดชอบเป็นส่วนตัวมากขึ้น

และเพื่อที่จะให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้งสามารถที่จะเผื่อเลือกได้ระหว่างการเลือกทั้งคนที่ชอบในเขต และพรรคที่ชอบในส่วนบัญชีรายชื่อ ซึ่งอาจจะถือได้ว่าเป็นการเลือกเผื่อ หรือเผื่อเลือกแบบสลับได้ หลายประเทศนำระบบนี้ไปใช้ในลักษณะของการกาสองครั้งเช่นกัน (ประเทศไทยเราแม้จะไม่เคยใช้ระบบสัดส่วนผสม แต่ได้ใช้ระบบคู่ขนาน โดยประชาสัมพันธ์ว่าเป็นการกาสองใบ โดยใบแรก เลือกคนที่รัก ใบที่สอง เลือกพรรคที่ชอบ)

ระบบสัดส่วนผสมที่ใช้ในประเทศส่วนใหญ่ จะจัดระบบเขตเป็นแบบเขตเดียวคนเดียว หรือคะแนนนำกำชัย ยกเว้นบางประเทศ เช่น ฮังการี ซึ่งใช้ระบบเลือกรอบแรกต้องได้คะแนนเกินกึ่งหนึ่งของผู้มาใช้สิทธิ หากไม่มีผู้ใดได้คะแนนเช่นว่า ก็จะมีการเลือกรอบสองเพื่อหาผู้ชนะระหว่างผู้ที่ได้คะแนนสูงสุดในคราวก่อน โดยทั่วไปผู้ที่ได้ที่หนึ่งกับที่สองในคราวเลือกคราวแรก จึงเรียกระบบนี้ว่าระบบเลือกสองรอบ ส่วนในระบบบัญชีรายชื่อนั้นก็จะใช้บัญชีปิด คือ พรรคจะเป็นผู้จัดเรียงลำดับผู้สมัครในระบบบัญชีรายชื่อไว้ ผู้ที่จะได้รับเลือกเป็นผู้แทนจะเป็นไปตามลำดับก่อนไล่เรื่อยไปจนเต็มตามจำนวนที่จะได้รับเลือก

ยังมีรายละเอียดการเลือกตั้งระบบสัดส่วนอยู่อีกพอประมาณที่จะเขียนให้ผู้อ่านได้รับทราบในครั้งต่อไป