เรียนรู้จากการทรงงานของพ่อของแผ่นดิน

โดย...เชาวลิต บุณยภูษิต เครือข่ายพุทธิกา http:www.budnet.org

ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม วัฒนชัย องคมนตรี บรรยายเรื่อง “การเรียนรู้จากการทรงงานในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว” เพื่อเสริมสร้างวิสัยทัศน์ความรู้เพิ่มมุมมองในการทำงานจากผู้ทรงคุณวุฒิให้แก่บุคลากรของกระทรวงการคลัง องคมนตรีกล่าวถึงการทรงงานในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหลายประเด็นหลายแง่มุม ขอนำบางแง่มุมที่น่าสนใจมาถ่ายทอดต่อตามความเหมาะสมของพื้นที่ตรงนี้

นักพัฒนาชนบทเวลาไปทำงานประสบความสำเร็จที่ใดแล้ว มักจะเสพติดความสำเร็จจากที่นั้น เมื่อไปเป็นผู้เชี่ยวชาญที่อื่นแล้วก็อยากจะถ่ายทอดจากที่เดิมมาที่ใหม่ โดยที่ไม่พิจารณาปัจจัยที่เป็นท้องถิ่น อีกสองปัจจัยที่ต้องพิจารณา คือปัจจัยเรื่องของภูมิประเทศ ปัจจัยของคนที่นั่นจะเหมือนหรือต่างจากที่เดิมหรือไม่ เดิมใช้คำว่า ภูมิศาสตร์สังคมศาสตร์ ตอนหลังท่านใช้คำว่า “ภูมิสังคม” ซึ่งมาจาก ภูมิศาสตร์ + สังคมศาสตร์

ดังนั้น การพัฒนาต้องคำนึงถึง 1) ภูมิประเทศของพื้นที่ 2) สังคมวิทยาของคน ได้แก่ นิสัยใจคอ วัฒนธรรม ประเพณีท้องถิ่น

ยึดประโยชน์ส่วนรวม พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรับสั่งว่า มีคนถามว่า การเสียสละเพื่อส่วนรวมสำคัญอย่างไร ท่านจึงอธิบายให้ฟัง 1) ส่วนรวมอยู่ได้ ส่วนตัวจึงอยู่ได้ 2) ส่วนรวมได้ประโยชน์ ส่วนตัวก็ได้ประโยชน์ และ 3) ยึดประโยชน์ส่วนรวมเป็นสำคัญ

การมีส่วนร่วม พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงชี้แจงไว้ว่า ผู้ใหญ่มักจะทนฟังเด็กไม่ได้ แต่ท่านบอกให้ทนฟัง เด็กอาจจะมีอะไรดีๆ

“ต้องหัดทำใจให้กว้างขวางหนักแน่น รู้จักรับฟังความเห็น แม้กระทั่งการวิพากษ์วิจารณ์จากผู้อื่นอย่างชาญฉลาด เพราะการรับฟังอย่างฉลาดนั้น แท้จริงคือการระดมสติปัญญาและประสบการณ์อันหลากหลายมาอำนวยการปฏิบัติงานให้ประสบความสำเร็จที่สมบูรณ์นั่นเอง”

เข้าใจความต้องการของประชาชน 1) ถ้าประชาชนไม่ต้องการ อย่าไปยัดเยียดอะไรให้ 2) ให้เข้าใจถึงสถานการณ์ของผู้ที่เราจะช่วยเหลือนั้นสำคัญที่สุด ช่วยให้เขาได้รับในสิ่งที่เขาควรจะได้รับตามความจำเป็นและเหมาะสม และ 3) ต้องยึดหลักสำคัญว่า “เราจะช่วยเหลือเขาเพื่อให้เขาสามารถช่วยเหลือตนเองต่อไป”

ทำงานอย่างผู้รู้จริง 1) ให้ศึกษางานที่จะทำให้ดี อย่าผลีผลาม 2) ความรู้จะหยุดนิ่งไม่ได้ ต้องขวนขวาย ต้องเก็บบันทึกไว้ แล้วนำกลับมาใช้ประโยชน์ และ 3) ความรู้ต้องพัฒนาอยู่เรื่อยๆ ต้องรู้หมดและต้องรู้อย่างแท้จริง

ไม่ติดตำรา การพัฒนาตามแนวพระราชดำริ มีลักษณะของการพัฒนาที่อนุโลมและรอมชอมกับสภาพธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และสภาพของสังคมจิตวิทยาแห่งชุมชน

ไม่ติดตำรา คือ ไม่ผูกมัดกับวิชาการและเทคโนโลยีที่ไม่เหมาะสมกับสภาพชีวิต ความเป็นอยู่ที่แท้จริงของคนไทย คนที่เรียนจากต่างประเทศ เขาไปเรียนศาสตร์สากลมา จบปริญญาจากต่างประเทศมา เวลามาประยุกต์ใช้ที่ประเทศไทย ท่านรับสั่งว่าต้องไม่ยึดติดกับตำรา เพราะมันอาจไม่เหมาะสม กับภูมิสังคมของประเทศเราก็ได้

ในประเทศเราโชคดี เรามี 3 ศาสตร์ ได้แก่ 1) ศาสตร์ของชาวบ้าน คือ สิ่งที่พ่อแม่ปู่ย่าตายายได้ใช้วิธีลองผิดลองถูกจนเกิดเป็นความรู้พื้นฐานในการทำนาทำไร่ ใช้ชีวิต 2) ศาสตร์ของสากล อาจารย์ต่างๆ ไปเรียนจากต่างประเทศมา และ 3) ศาสตร์ของพระราชา โครงการในพระราชดำริ 4-5,000 โครงการ ที่อยู่บนพื้นฐานวิชาการ และมีตัวอย่าง เราสามารถนำ 3 ศาสตร์มาผสมผสานและต่อยอดได้

“เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา” เราได้ยินกันบ่อยมาก ความหมายที่ถูกต้องคือ

1) เราเข้าใจเขาแล้ว จะต้องทำอย่างไรให้เขาเข้าใจเราด้วย

2) เราเข้าถึงเขาแล้ว จะทำอย่างไรให้เขาเข้าถึงเราด้วย

3) เมื่อต่างเข้าใจและเข้าถึงกันและกันแล้ว ก็สามารถนำไปสู่การพัฒนาในขั้นตอนต่อไปได้

ประหยัด เรียบง่าย ประโยชน์สูงสุด คือ สิ่งสำคัญที่สุดในการบริหารงาน ได้แก่ 1) ปัจจัยเข้า : ประหยัด 2) กระบวนการ : เรียบง่าย และ 3) ผลลัพธ์ : ประโยชน์สูงสุด

ประยุกต์ใช้สิ่งที่มีในชุมชน ราษฎรทำเองได้ ไม่ต้องลงทุนสูง ใช้เทคโนโลยีที่ไม่ยุ่งยากนัก และจะต้องได้ผลด้วย

สื่อมวลชนต่างประเทศมาสัมภาษณ์พระเจ้าอยู่หัวว่า พระองค์ทรงงานเยอะ ทรงทำได้อย่างไร ท่านตอบว่า ทำให้ง่าย (Simplified) ทรงคิดค้น ดัดแปลง ปรับปรุง และแก้ไขงานการพัฒนาประเทศตามแนวพระราชดำริโดยง่าย ไม่ยุ่งยาก ซับซ้อน ทรงโปรดที่จะทำสิ่งที่ยากให้กลายเป็นง่าย และทรงโปรดที่จะทำสิ่งที่สลับซับซ้อนให้เข้าใจง่าย

ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม วัฒนชัย องคมนตรี กล่าวในตอนจบว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรับสั่งหลักการทำงานอย่างมีความสุขกับ ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล ว่า

“ทำงานกับฉัน ฉันไม่มีอะไรจะให้ นอกจากการมีความสุขร่วมกัน ในการทำประโยชน์ให้กับผู้อื่น...”