เลือกตั้งระบบสัดส่วน

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

เขียนถึงระบบการเลือกตั้งมาหลายคำรบ ท่านผู้อ่านอาจจะลืมไปแล้ว วันนี้ก็จะได้เริ่มกันใหม่ โดยมาพิจารณาเรื่องระบบที่เรียกว่าระบบสัดส่วน ซึ่งระบบแบบมีทั้งที่เป็นเขตล้วน เป็นบัญชีล้วน และเป็นแบบผสม

จุดมุ่งหมายประการสำคัญของระบบสัดส่วน ก็ชัดเจนตามที่ชื่อบอก คือ ต้องการให้ได้ความเป็นสัดส่วน แล้วถามว่าสัดส่วนอะไร หรือสัดส่วนต่ออะไร ถ้าตอบกันแบบรวบรัด ก็คือสัดส่วนระหว่างคะแนนนิยมกับจำนวนผู้แทน (ขอใช้คำนี้เพราะระบบสามารถใช้กับผู้แทนได้หลายรูปแบบ ไม่เพียงแต่สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) เท่านั้น) โดยระบบต่างๆ เหล่านี้ก็มักจะพูดถึงในบริบทของ สส.กันเป็นหลัก

ระบบสัดส่วนมีจุดอ่อนที่อาจจะเป็นปัญหาเด่นชัดอย่างหนึ่งที่เป็นที่ติติงกันพอสมควร นั่นคือ การคำนวณความเป็นสัดส่วน ซึ่งถ้าว่ากันแบบง่ายๆ เป็นเรื่องของตัวเลขเป็นหลัก และไม่ใช่ตัวเลขเรือนร้อย เรือนพัน แต่หลายสิบล้านกันเลยทีเดียว ยิ่งประชากรของประเทศมากเท่าใด ยิ่งผู้มีสิทธิเลือกตั้งมากแค่ไหน ตัวเลขก็จะยิ่งสูงตามไป แต่อันที่จริงก็แก้ไม่ยาก หากหาสูตรได้ เหมือนกับหาสูตรคูณ ก็จะทำให้ตัวเลขไม่เป็นอุปสรรค ถ้ามีหลัก มีวิธีคิด มีสูตร ที่เหลือก็เป็นเรื่องของเครื่อง

ปัญหาก็ตรงที่ทำความเข้าใจกัน ซึ่งอันนี้ไม่ได้เป็นเรื่องยากนัก ใช้เวลาสักหน่อย ค่อยๆ อธิบาย ใช้วิธีง่ายๆ หาตัวอย่างพื้นๆ แล้วค่อยขยับความยากไปเรื่อยๆ สักพักก็จะเข้าใจกันได้ แต่สิ่งที่เกี่ยวกับใจอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งอาจจะยาก และไม่ทราบว่าจะอธิบาย หรือทำความเข้าใจกันอย่างไร นั่นคือ ความไว้วางใจ ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญมากของการใช้ระบบการเลือกตั้งที่มีความเป็นสัดส่วน ดังที่บอกไป สุดท้ายคงต้องไปจบที่การใช้เครื่องคำนวณ ดังนี้ ถ้าหากไม่ไว้ใจเครื่อง ไม่ไว้ใจคนคุมเครื่อง ไม่ไว้ใจคนคิดสูตร ไม่ไว้ใจอีกสารพัด อันนี้ก็จะยิ่งเป็นปัญหาซ้อนปัญหาเข้าไป

ประเทศทั้งหลายที่ใช้ระบบสัดส่วนได้ผลเพราะประชาชนไว้ใจซึ่งกันและกัน อันนี้ไม่เกี่ยวกับเรื่องการซื้อสิทธิขายเสียงด้วย เพราะหลายๆ ประเทศที่ใช้ระบบสัดส่วนก็มีปัญหาเรื่องทุจริต ประพฤติมิชอบเกี่ยวกับการเลือกตั้ง ซึ่งโดยรวมก็อาจจะไม่ใช่การซื้อสิทธิขายเสียงกัน ดังนั้นเรื่องจัดการกับการซื้อสิทธิขายเสียง จึงไม่ใช่จุดมุ่งหมายโดยตรงของการออกแบบระบบการเลือกตั้ง และไม่ใช่ความมุ่งประสงค์หลักของระบบสัดส่วน แม้ว่าระบบนี้อาจจะช่วยได้บ้างก็ตามที

ฉบับหน้าจะลงรายละเอียดระบบสัดส่วนกันครับ