โรงภาษีร้อยชักสาม โบราณสถานที่ขาดการเหลียวแล
เสียงวิทยากร ในโครงการสังคมและเศรษฐกิจ หลังสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ตามรอย 150 ปี ศรีสุริยวงศ์
โดย...ส.สต
เสียงวิทยากร ในโครงการสังคมและเศรษฐกิจ หลังสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ตามรอย 150 ปี ศรีสุริยวงศ์ บรรยายว่าที่อาคารชั้น 3 ตึกงามด้วยสถาปัตยกรรมนีโอ ปัลลาเดียนที่รู้จักกันในชื่อโรงภาษีร้อยชักสาม หรือศุลกสถาน นั้น เคยเป็นที่ทำงานนักปราชญ์ไทยท่านหนึ่ง อดีตนักเรียนเก่าอัสสัมชัญ อดีตพนักงานโรงแรมโอเรียนเต็ล ที่มีเงินเดือน เดือนละ 60 บาท มีหน้าที่เขียนเมนูอาหารฝรั่ง ท่านผู้นี้คือพระยาอนุมานราชธน หรือมีนามจริงว่า ยง เสฐียรโกเศศ นามปากกาในฐานะนักเขียนสารคดีว่า เสฐียรโกเศศ ท่านสร้างผลงานที่สามารถอ้างอิงทั้งด้านศาสนา ศิลปะและวัฒนธรรมไว้จำนวนมาก โดยเฉพาะเรื่องฟื้นความหลัง เป็นหนังสือที่คนไทยต้องอ่าน
วันที่เราไปดูเมื่อวันที่ 28ต.ค. 2558 นั้น ศุลกสถาน คือกรมศุลกากร ไปตั้งอยู่ที่คลองเตย พระยาอนุมานราชธนไปสร้างชื่อเสียงที่หอพระสมุดวชิรญาณ และหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ส่วนอาคารโรงภาษีร้อยชักสาม เปลี่ยนผู้ครอบครอง ล่าสุดอยู่กับกรมธนารักษ์ เป็นที่ตั้งของสถานีตำรวจดับเพลิงบางรัก เป็นอาคารที่ออกแบบโดย โยอาคิม กราซี ผู้ออกแบบและก่อสร้างพระที่นั่งวโรภาษพิมาน (พระราชวังบางปะอิน) เพื่อให้เป็นไปตามข้อตกลงตามสัญญาเบาว์ริ่ง ที่ทำเมื่อครั้งสมัยรัชกาลที่ 4 (18 เม.ย. 2398 ต่อมาพระยากัลยาณไมตรี ช่วยเจรจาจนสามารถยกเลิกได้ทั้งหมดเมื่อ พ.ศ. 2469) ที่ระบุว่าจะต้องปลูกโรงภาษีให้ใกล้ท่าจอดเรือพอสมควร โรงภาษีนี้จึงสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2433 บนเนื้อที่ประมาณ 5 ไร่
สภาพปัจจุบันโรงภาษีร้อยชักสาม เหมือนถูกทิ้งร้าง แม้ว่าจะมีเจ้าหน้าที่สถานีตำรวจดับเพลิงพักอาศัยหลายครอบครัวก็ตาม เพราะดูไปทางไหนเห็นเป็นตึกร้างตรงนั้น แม้ว่าโครงสร้างที่มีอายุ 155 ปี จะแข็งแรง สง่างามทั้งภายนอกและภายในก็ตาม แต่เมื่อดูคราบไคลอาคารแล้ว น่าขนหัวลุก เพราะด้านนอกสีลอก คราบไคลจับดำด่างไปทั่ว วงกบหน้าต่างที่มีศิลปะดูเศร้าหมอง บางจุดลายไม้แกะสลักที่เป็นช่องลมหลุดหายไป ไม่นับกาฝากที่ขึ้นเป็นหย่อมๆ
เข้าไปภายในอาคารชั้นที่ 1 เห็นห้องโถงใหญ่ตรงกลางสีช้ำๆ ส่วนปีกซ้ายและขวาของอาคารจัดเป็นห้องๆ โดยมีระเบียงให้เดินผ่านตลอด ลักษณะเช่นนี้มีถึงชั้น 3 ซึ่งมีผู้อยู่อาศัยหลายห้อง โดยเฉพาะที่ชั้น 2 ถามได้ความว่าเป็นพนักงานดับเพลิง
อาคารโบราณ 3 ชั้น แห่งนี้ มีบันไดที่สร้างความโอ่อ่า และตรึงตาแก่ผู้พบเห็น เพียงแต่เปิดบานประตูจากห้องโถงจะพบบันไดใหญ่รองรับ เป็นบันไดเดี่ยวถึงที่พักขา บันไดจะแบ่งออกเป็น 2 ด้าน เพื่อขึ้นไปที่ชั้น 2 จากชั้น 2 ลักษณะบันไดก็เหมือนช่วงแรกขึ้นไปถึงชั้น 3
เมื่อมองจากชั้น 3 ลงมา หรือมองจากชั้นที่ 1 ขึ้นไป จะเห็นการสร้างบันไดเต็มไปด้วยศิลปะ บอกถึงฝีมือช่างว่าทำงานอย่างพิถีพิถัน แต่ละช่วงทอดตัวรับผู้มาเยือนให้เดินขึ้นอย่างสบาย เพราะความกว้างและราวสะพานงามนัก วัสดุทุกชิ้นทำจากไม้สัก ซึ่งปัจจุบันไม่ได้ถูกทำความสะอาด ถ้าปัดฝุ่น ขัดถู ความงามของไม้สักอายุนับร้อยปีคงฉายออกมาให้เห็นแน่นอน
คณะของเราพยายามขึ้นไปถึงชั้นสูงสุด หรือชั้นลอยที่ดาดฟ้า ที่เป็นจั่วแบบยุโรป เจาะวงกลมเพื่อติดตั้งนาฬิกาโบราณ ยี่ห้อC.FONTANA MILANO แน่นอนนาฬิกาโบราณมีอายุเท่ากับอาคารนี้ การบังคับให้เข็มชั่วโมงและนาทีเดินจึงเป็นระบบไขลาน เครื่องที่ใช้ไขลานนั้นใหญ่มาก เมื่อไขลานแล้วอยู่ได้กี่ชั่วโมง ไม่มีใครตอบได้ เพราะปัจจุบันสภาพนาฬิกาเป็นเพียงสัญลักษณ์ มีสนิมและหยากไย่จับเหมือนตัวอาคารเช่นกัน
อาคารโบราณนี้อยู่ภายใต้การดูแลของกรมธนารักษ์ กระทรวงการคลัง ล่าสุดเจ้าพนักงานและหัวหน้าสถานีตำรวจดับเพลิงบางรักมีประกาศแจ้งว่า จะไม่อนุญาตให้องค์กร หรือใครก็ตามมาใช้ประโยชน์ หรือดำเนินการใดๆ เว้นแต่ได้รับอนุญาตจากกรมธนารักษ์
มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา จัดโครงการนี้เพื่อตามรอย 150 ปี ศรีสุริยวงศ์ เมื่อวันที่ 28 ต.ค. 2558 โดยสื่อมวลชนหลายสำนักเข้าร่วมโครงการคับคั่ง
พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ นักประวัติศาสตร์ ทำหน้าที่ประสานงาน และเป็นวิทยากร ร่วมกับ จุมพล สอนเสริม อดีตข้าราชการกรมเจ้าท่า และ สมพงษ์ จิรศิริเลิศนักประวัติศาสตร์ พาสื่อมวลชนเยี่ยมชมกรมเจ้าท่า และอาคารของธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาตลาดน้อย
แต่ละจุดที่เยี่ยมชม ต่างเป็นผลพวงจากสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ที่ทำให้ไทยเสียอำนาจทางด้านตุลาการ (สิทธิสภาพนอกอาณาเขต) และภาษีอากร ซึ่งผลพวงนั้นมีให้เห็นถึงทุกวันนี้ เช่น โรงภาษีร้อยชักสาม แม้สนธิสัญญานั้นจะถูกแก้ไขไปแล้วเมื่อ พ.ศ. 2469 ก็ตาม
