ลูกไฟจากฝนดาวตกวัว

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ปลายเดือน ต.ค.ถึงต้นเดือน พ.ย.มีฝนดาวตกที่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้จักหรือไม่เคยได้ยินชื่อมาก่อน นั่นคือฝนดาวตกวัว (Taurids) ที่เรียกชื่อเช่นนี้เนื่องจากมีจุดกระจายอยู่ในกลุ่มดาววัว ซึ่งมีชื่อในภาษาละตินว่า Taurus ฝนดาวตกกลุ่มนี้โดยปกติจะมีอัตราตกสูงสุดเพียง 5 ดวง/ชั่วโมง แต่บางปีมีดาวตกที่สว่างมาก ซึ่งเรียกว่าลูกไฟให้เห็นได้ แบบจำลองของนักดาราศาสตร์แสดงว่าปีนี้ฝนดาวตกวัวอาจมีลูกไฟมากเป็นพิเศษ

ฝนดาวตกเกิดจากโลกเคลื่อนที่ตัดผ่านธารสะเก็ดดาว ซึ่งประกอบด้วยสะเก็ดดาวขนาดเล็กจำนวนมากเคลื่อนที่ในวงโคจรรอบดวงอาทิตย์ เมื่อสะเก็ดดาวเข้าสู่บรรยากาศทำให้เห็นเป็นดาวตก ฝนดาวตกมีหลายกลุ่ม ที่มีจำนวนมากทุกปีคือฝนดาวตกเพอร์ซิอัสหรือฝนดาวตกวันแม่ในเดือน ส.ค. และฝนดาวตกคนคู่ในกลางเดือน ธ.ค.

ฝนดาวตกวัวเกิดจากดาวหางเองเคอ (2P/Encke) เป็นดาวหางคาบสั้น มีคาบการโคจรรอบดวงอาทิตย์เพียง 3.3 ปี ชื่ออย่างเป็นทางการของดาวหางดวงนี้ขึ้นต้นด้วย 2P แสดงว่าเป็นดาวหางรายคาบดวงที่ 2 ในบัญชีดาวหางของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล ดาวหางดวงนี้ได้ชื่อว่าเองเคอหลังจาก โยฮันน์ ฟรานซ์ เองเคอ นักดาราศาสตร์ชาวเยอรมัน คำนวณพบว่าดาวหางที่ปรากฏใน ค.ศ. 1786, 1795, 1805 และ 1818 เป็นดาวหางดวงเดียวกัน และพยากรณ์ได้อย่างถูกต้องว่าดาวหางดวงนี้จะผ่านจุดใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดอีกครั้งในปี 1822 (ทำนองเดียวกับที่ดาวหางแฮลลีย์ตั้งชื่อตาม เอ็ดมันด์ แฮลลีย์ ผู้เชื่อมโยงดาวหางที่ปรากฏใน ค.ศ. 1531, 1607 และ 1682)

ฝนดาวตกวัวแบ่งเป็นสองส่วน ได้แก่ วัวเหนือและวัวใต้ ตามตำแหน่งของจุดกระจาย ข้อมูลจากองค์การดาวตกสากลระบุว่าฝนดาวตกวัวเหนือมีดาวตกในช่วงวันที่ 20 ต.ค.-10 ธ.ค.ฝนดาวตกวัวใต้มีดาวตกในช่วงวันที่ 10 ก.ย.-20 พ.ย. แสดงว่าสะเก็ดดาวแผ่กระจายเป็นวงกว้างในอวกาศ ทั้งสองกลุ่มมีอัตราตกสูงสุด 5 ดวง/ชั่วโมง เมื่อคาบเกี่ยวกันจึงทำให้เกิดฝนดาวตกได้ราว 10 ดวง/ชั่วโมง โดยช่วงที่ตกในอัตราสูงสุดนี้ยาวนานต่อเนื่องกันหลายวัน ในที่นี้ขอเรียกฝนดาวตกทั้งสองโดยรวมว่าฝนดาวตกวัว

ฝนดาวตกวัวเป็นฝนดาวตกที่มีอัตราการตกน้อยมากเมื่อเทียบกับฝนดาวตกเพอร์ซิอัสและฝนดาวตกคนคู่ แต่นักดาราศาสตร์พบว่าในบางปีจะมีลูกไฟซึ่งเป็นดาวตกที่สว่างมากในสัดส่วนที่สูงเกิดขึ้น แสดงว่าสะเก็ดดาวส่วนหนึ่งในฝนดาวตกวัวต้องมีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ

จันทร์เสี้ยวอยู่ใกล้ดาวเคราะห์ในเช้ามืดวันเสาร์ที่ 7 พ.ย. 2558 บนท้องฟ้าทิศตะวันออก

งานวิจัยของนักดาราศาสตร์ด้านดาวตกแสดงว่าดาวหางเองเคอและดาวเคราะห์น้อยจำนวนหนึ่งที่มีวงโคจรใกล้เคียงกัน ซึ่งทำให้เกิดฝนดาวตกวัวน่าจะเป็นชิ้นส่วนของดาวหางขนาดใหญ่ดวงหนึ่งที่แตกออกเมื่อราว 2-3 หมื่นปีก่อน จึงมีสะเก็ดดาวจำนวนมากเคลื่อนที่ในบริเวณใกล้เคียงวงโคจรของดาวหางเองเคอ และแผ่กระจายออกจนผ่านใกล้วงโคจรของโลกสองช่วงในรอบปี ช่วงแรกทำให้เกิดฝนดาวตกบีตาวัว (Beta Taurids) ในเดือน มิ.ย.ถึงกลางเดือน ก.ค. ซึ่งเกิดในเวลากลางวัน สังเกตได้ในคลื่นวิทยุ (เชื่อว่าอาจเป็นต้นกำเนิดของวัตถุจากอวกาศที่ระเบิดบนท้องฟ้าเหนือตุงกุสคาในไซบีเรียเมื่อวันที่ 30 มิ.ย. 2451) ช่วงที่สองทำให้เกิดฝนดาวตกวัวในเดือน ก.ย.-ธ.ค. สังเกตได้ในเวลากลางคืน

ดาวตกที่เกิดจากฝนดาวตกวัวเคลื่อนที่ช้ามากเมื่อเทียบกับฝนดาวตกที่มีชื่อเสียงกลุ่มอื่นๆ ฝนดาวตกเพอร์ซิอัส ฝนดาวตกคนคู่ และฝนดาวตกสิงโต มีความเร็วสัมพัทธ์ขณะเข้าสู่บรรยากาศโลกอยู่ที่ 59, 35 และ 71 กิโลเมตร/วินาที ตามลำดับ ส่วนฝนดาวตกวัวมีความเร็ว 27 กิโลเมตร/วินาที จึงเคลื่อนที่ค่อนข้างช้าเมื่อปรากฏบนท้องฟ้า

ฝนดาวตกวัวเคยมีจำนวนมากครั้งล่าสุดเมื่อปี 2548 ผู้คนจำนวนมากในสหรัฐอเมริกาที่ออกมานอกบ้านในคืนฮัลโลวีนได้เห็นลูกไฟสว่างบนท้องฟ้าจนถึงกับเรียกปรากฏการณ์นั้นว่าลูกไฟฮัลโลวีน งานวิจัยของนักดาราศาสตร์ซึ่งพยากรณ์ได้อย่างถูกต้องเมื่อปี 2548 แสดงว่าโลกอาจผ่านบริเวณที่มีสะเก็ดดาวขนาดใหญ่อยู่หนาแน่นเป็นพิเศษอีกครั้งในปีนี้ อัตราการเห็นลูกไฟจากฝนดาวตกวัวจึงมีโอกาสเพิ่มสูงกว่าปกติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงตั้งแต่ปลายเดือน ต.ค.-10 พ.ย. 2558

จุดกระจายของฝนดาวตกวัวอยู่บนท้องฟ้าตั้งแต่หัวค่ำ อยู่สูงสุดในเวลาประมาณตี 1 ถึงตี 2 และอยู่บนท้องฟ้าจนถึงเช้ามืด ฝนดาวตกวัวจึงปรากฏได้เกือบตลอดทั้งคืน นอกจากดาวเคราะห์หลายดวงกับดวงจันทร์เสี้ยว ช่วงสัปดาห์นี้เราจึงมีโอกาสเห็นดาวตกที่สว่างมากซึ่งเกิดจากฝนดาวตกวัวได้ หากมีความอดทนเฝ้ารอ

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (1–8 พ.ย.)

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวแมงป่องบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ สัปดาห์นี้เป็นช่วงสุดท้ายที่มีโอกาสเห็นดาวเสาร์ในเวลานี้ เนื่องจากดาวเสาร์มีตำแหน่งปรากฏเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นเมื่อสังเกตจากโลก จึงอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตก และมีเวลาสังเกตได้ไม่นานหลังดวงอาทิตย์ตก โดยอยู่บริเวณส่วนหัวของกลุ่มดาวแมงป่อง ขณะนี้วางตัวในแนวเกือบขนานกับขอบฟ้า

ดาวศุกร์ ดาวอังคาร และดาวพฤหัสบดี ปรากฏอยู่ใกล้กันบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด ดาวศุกร์และดาวพฤหัสบดีสว่างจนเห็นได้ชัดเจน ดาวอังคารจางกว่าหลายเท่า แต่ก็เห็นได้ด้วยตาเปล่า ดาวพฤหัสบดีอยู่สูงที่สุดในสามดวงนี้ ส่วนดาวศุกร์และดาวอังคารอยู่ในช่วงที่ปรากฏใกล้กัน โดยใกล้ที่สุดในวันที่ 3 พ.ย. ที่ระยะห่าง 0.7 องศา วันนั้นดาวอังคารอยู่ทางซ้ายมือของดาวศุกร์ ดาวพฤหัสบดีอยู่สูงเหนือดาวเคราะห์อีกสองดวงเป็นมุมประมาณ 7 องศา

สัปดาห์นี้เป็นข้างแรม มองเห็นดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดของทุกวัน ดวงจันทร์สว่างครึ่งดวงในวันที่ 3 พ.ย. จากนั้นกลายเป็นเสี้ยว วันที่ 5 พ.ย. จันทร์เสี้ยวอยู่ใกล้ดาวหัวใจสิงห์ในกลุ่มดาวสิงโตที่ระยะห่าง 4 องศา วันที่ 7 พ.ย.ดวงจันทร์เคลื่อนไปอยู่เกือบตรงกลางระหว่างดาวพฤหัสบดีกับดาวศุกร์ จึงอยู่ห่างดาวเคราะห์ทั้งสาม (รวมดาวอังคารที่อยู่ใกล้ดาวศุกร์) ที่ระยะ 5-6 องศา หากท้องฟ้าเปิดจะเห็นเป็นปรากฏการณ์ดาวเคียงเดือนที่สวยงาม

เช้ามืดวันพุธที่ 4 พ.ย. สถานีอวกาศนานาชาติผ่านเหนือท้องฟ้าประเทศไทย มองเห็นเป็นดาวสว่างเคลื่อนที่บนท้องฟ้า กรุงเทพฯ และบริเวณใกล้เคียงเริ่มเห็นสถานีอวกาศใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลา 05.14 น. จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้น ผ่านเหนือศีรษะในเวลา 05.17 น. แล้วเคลื่อนต่ำลง สิ้นสุดการมองเห็นใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออกเฉียงเหนือในเวลา 05.21 น. โดยผู้สังเกตที่อยู่ในแนวเส้นที่ลากระหว่างทางใต้ของ จ.กาญจนบุรี ถึง จ.หนองคาย มีโอกาสเห็นสถานีอวกาศผ่านหน้าดวงจันทร์

เช้ามืดวันพฤหัสบดีที่ 5 พ.ย. สถานีอวกาศเริ่มปรากฏขณะออกจากเงามืดของโลกในเวลา 04.26 น. บริเวณใกล้ดาวศุกร์ทางทิศตะวันออก จากนั้นเคลื่อนต่ำลงไปทางซ้าย สิ้นสุดใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออกเฉียงเหนือในอีก 2 นาทีถัดมา