ปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม ​งานด่วนที่ไม่ง่าย

โดย...ทีมข่าวการเมืองโพสต์ทูเดย์

สัญญาณปฏิรูปชัดเจนขึ้นอีกครั้ง เมื่อ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา กางแผนงาน 8 ข้อที่จะดำเนินงานในช่วง 20 เดือนนับจากนี้ ผ่านรายการคืนความสุขให้คนในชาติช่วงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา

ต้องยอมรับว่าการปฏิรูปเป็นหนึ่งในเป้าหมายสำคัญซึ่งคณะรัฐประหารยกมาเป็นเหตุผลในการยึดอำนาจ 22 พ.ค. 2557 แต่ผ่านมาปีกว่า มีไม่กี่เรื่องที่เห็นผลจับต้องได้ แต่อีกหลายเรื่องเป็นเพียงแค่ข้อเสนอที่อยู่ในรายงานของสภาปฏิรูปแห่งชาติ (สปช.) จัดทำเสนอไปยังรัฐบาล

กระแส “ปฏิรูปก่อนเลือก” จึงวนเวียนกลับมาเป็นประเด็นอีกรอบ ท่ามกลางความคาดหวังว่าจะเห็นความชัดเจนในช่วงก่อนเลือกตั้งปี 2560 เพื่อที่จะได้ก้าวพ้นจากวังวนความขัดแย้ง และไม่ต้องการให้การยึดอำนาจรอบนี้ต้องเสียของ

การกำหนดเป้าหมาย 8 ข้อ จึงถือเป็นสัญญาประชาคมที่แสดงให้เห็นว่า คณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ตลอดจนแม่น้ำ 5 สาย เอาจริงเอาจังกับการปฏิรูป ไม่ว่าจะเป็น 1.การวางพื้นฐานประเทศให้เข้มแข็ง ทั้งความมั่นคง เศรษฐกิจ สังคม กฎหมาย กระบวนการยุติธรรม และการต่างประเทศ ตลอดจนแก้ไขเรื่องที่เป็นวาระแห่งชาติและเรื่องเร่งด่วนต่างๆ

2.ขับเคลื่อนการปฏิรูประยะที่ 1 โดยการจัดทำแผนปฏิรูปให้ชัดเจนขึ้น ซึ่งจะส่งต่อให้กับรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งดำเนินการต่อไป 3.จัดทำยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี 4.สนับสนุนการทำงานของคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.) และสภานิติบัญญัติแห่งชาติ (สนช.) ในการจัดทำรัฐธรรมนูญใหม่และกฎหมายลูก ให้ได้รับการยอมรับจากสากล และสอดคล้องเหมาะสมกับสังคมไทย เพื่อจะสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านประเทศไทยไปสู่ความมั่นคง มั่งคั่ง อย่างยั่งยืน

5.ปรับปรุงกระบวนการยุติธรรม ตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง 6.การสร้างความเข้าใจกับสังคม ประชาชน ถึงการพัฒนาและการปฏิรูป 7.คดีที่มีมูลค่าความเสียหายสูง หรือตกค้างเป็นระยะเวลานาน รัฐบาลนี้ไม่ต้องการทิ้งภาระไว้ และ 8.กรณีคดีความที่ก่อให้เกิดความขัดแย้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทุจริตคอร์รัปชั่น ก็ให้ดำเนินการตามกระบวนการยุติธรรมอย่างเป็นธรรม

เป้าใหญ่ที่ถูกจับจ้องเป็นพิเศษอยู่ที่ข้อ 5 การปรับปรุงกระบวนการยุติธรรม ที่ว่าเป็นหนึ่งในต้นตอของปัญหาความขัดแย้งที่ทำให้ทุกอย่างวนเวียนอยู่ในหล่มปัญหาทุกวันนี้

การแก้ปัญหาจึงต้องเริ่มตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง อันได้แก่ ตำรวจ อัยการ ศาล องค์กรอิสระ ขั้นแรกเริ่มจากแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายปัจจุบันนั้นรวมแล้วประมาณกว่า 300 ฉบับ​ ให้มีความทันสมัยในทุกด้าน รวมทั้งกฎกระทรวง ระเบียบสำนักนายกฯ ระเบียบสำนักงบประมาณ ฯลฯ

แน่นอนว่าไม่ใช่เรื่องง่าย ยิ่งหากดูกระบวนการที่เริ่มเดินหน้าในหลายส่วนจะเห็นว่ามีความเป็นไปได้น้อยที่จะสามารถเดินไปสู่เป้าหมาย

ผศ.ดร.อนุสรณ์ อุณโณ อาจารย์คณะสังคมและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วิเคราะห์แบบตรงไปตรงมาว่า ไม่สามารถคาดหวังอะไรกับกระบวนการปฏิรูปที่ทำอยู่เวลานี้ ทั้งประเด็นเรื่องการไม่ได้รับฉันทามติจากประชาชนส่วนใหญ่ในการดำเนินการ ทั้งที่กระบวนการปฏิรูปจำเป็นต้องได้รับฉันทามติและการมีส่วนร่วมของประชาชน ท่ามกลางความขัดแย้งที่เป็นอยู่ แต่กลับพบว่าคนกลุ่มหนึ่งที่มาผลักดันเรื่องปฏิรูปกลับยังเป็นส่วนหนึ่งของคู่ขัดแย้งเสียเอง 

นอกจากนี้ ในแง่ตัวบุคคลจะเห็นว่า สปท.ที่เข้ามาทำหน้าที่ต่อจาก สปช.​นั้น ถ้ามีลักษณะซ้ำเดิม ​ไม่มีเขี้ยวเล็บอะไรเพิ่มเติม​ ทุกอย่างก็อาจไม่ต่างจากเดิมที่จะต้องย้อนไปดูว่า ทำไมที่ผ่านมาการทำงานของ สนช. จึงไม่อาจผลักดันให้เกิดการปฏิรูปได้ ​

ที่สำคัญ คนใหม่ที่เข้ามาทำหน้าที่ สปช. เป็นตัวแทนของแต่ละภาคส่วนครบถ้วนหรือไม่ หรือกระจุกตัวอยู่ที่กลุ่มขั้วอำนาจบางกลุ่ม หรือยึดโยงอยู่ใต้อาณัติรัฐบาลหรือไม่ เพราะการปฏิรูปต้องดึงทุกภาคส่วนของสังคมให้มีส่วนร่วมเสนอแนวทางการแก้ปัญหา ไม่ใช่แก้ปัญหาแบบจากบนลงล่าง คิดกันแค่กลุ่มคนที่กระจุกตัวอยู่ไม่กี่คน

ผศ.ดร.อนุสรณ์ กล่าวว่า ในแง่ของการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมนั้นหากทำได้ก็เป็นเรื่องดี แต่ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะปัญหาที่ผ่านมากระบวนวการยุติธรรมถูกดึงเข้ามาเป็นเครื่องมือของกลุ่มการเมืองแทนที่จะผดุงความยุติธรรมให้เกิดการแก้ปัญหา จึงต้องทำให้เป็นอิสระ

เช่นเดียวกับองค์กรอิสระ ต้องไม่ทำให้เกิดสภาพกลายเป็นเครื่องมือของฝ่ายการเมือง ที่ใช้ห้ำหั่นเฉือดเฉือนกันจนกลายเป็นรอยด่างพร้อย จำเป็นต้องดึงกลับมาเป็นองค์กรอิสระด้วยการให้ยึดโยงกับองค์กรของประชาชน คือ รัฐสภา

ดังจะเห็นว่าอำนาจขององค์กรอิสระนั้นมีอยู่สูงมาก จำเป็นที่จะต้องมีระบบตรวจสอบถ่วงดุล โดยต้องออกแบบให้ประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมในกระบวนการเช็กแอนด์บาลานซ์ และคงความเป็นอิสระ 

สุดท้าย จะเห็นว่ากระบวนการปฏิรูปที่พยายามจะผลักดันนั้น ด้วยรูปแบบกระบวนการที่กำลังทำอยู่นี้ ย่อมเป็นเรื่องยาก และสุ่มเสี่ยงที่การยึดอำนาจรอบนี้อาจจะต้องเสียของอย่างน่าเสียดาย