เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (16)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงสรุปภาพรวมของการจัดการอาหารกลางวันในโรงเรียนทั่วไปไว้ 4 ประเภท ตามลักษณะของเด็กนักเรียน ซึ่งสามารถเป็นตัวแบบในการจัดอาหารของนักเรียนต่างๆ ได้ดังนี้

1.เด็กนักเรียนที่มีฐานะ มีอาหารรับประทานเพียงพอ การจัดอาหารให้เป็นเรื่องของการให้ได้สารอาหารครบถ้วน และฝึกมารยาทในการรับประทานอาหาร

2.เด็กนักเรียนพอมีฐานะ จะห่อข้าวไปรับประทานเอง แต่จะซื้อขนมที่ไม่มีประโยชน์มากนักมารับประทาน

3.เด็กนักเรียนมีฐานะปะปนกัน อาจจัดอาหารขายราคาถูก หรือให้นักเรียนทำงานแลกกับอาหาร

4.เด็กนักเรียนฐานะยากจน ไม่มีอาหารรับประทานเพียงพอหรือไม่มีเลย การจัดอาหารก็เพื่อ “แก้ความหิวโหย”

ในโรงเรียนปอเนาะของชาวไทยมุสลิมนั้น นอกจากจะมีโครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวันแล้ว พระองค์ยังทรงมีพระราชดำริให้ทดลองรูปแบบอาหารกลางคืนระหว่างถือศีลอดด้วย เนื่องจากเด็กนักเรียนชาวไทยมุสลิมตั้งแต่อายุ 12 ปีขึ้นไป จะอดอาหารตั้งแต่พระอาทิตย์ขึ้นจนถึงพระอาทิตย์ตก ตลอดเดือนรอมฎอนหรือศีลอด ซึ่งในเวลาปกติเด็กเหล่านี้จะได้รับอาหารกลางวันจากโรงเรียน ด้วยความร่วมมือของโรงเรียนและสถาบันอุดมศึกษาจึงได้ช่วยกันหารูปแบบที่เหมาะสม และพบว่าการให้นมผงและไข่เป็นวิธีการที่ดีและสะดวกที่สุดในการควบคุมภาวะโภชนาการของเด็กนักเรียนที่ถือศีลอดไม่ให้ต่ำลงไปกว่าเดิม

ต่อมาพระองค์ได้ทรงมีพระราชดำริ ให้ส่งเสริมโภชนาการของสามเณรที่ศึกษาในโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา ในจังหวัดภาคเหนือ ได้แก่ เชียงราย น่าน แพร่ พะเยา และตาก โดยพระราชทานเงินแก่โรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา เพื่อจัดภัตตาหารเพลและนมถวาย ปัจจุบันมีโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา ทั้งสิ้น 39 โรง และมีสามเณร 6,267 รูป ได้รับภัตตาหารเพลปีละ 200 วันเรียน

เมื่อทรงส่งเสริมโภชนาการแล้ว  สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ก็มีพระราชดำริให้มีการดำเนินการพัฒนาสุขาภิบาลอาหาร โดยพระราชทานเงินและแนวทางการประกอบอาหารที่สะอาดและปลอดภัย ได้พระราชทานคำแนะนำเรื่องการพัฒนาอนามัยส่วนบุคคล จัดให้มีกิจกรรมต่างๆ เช่น การปรับปรุงครัวให้สะอาด มีมุ้งลวดป้องกันแมลงวัน มีการทำระบบบำบัดน้ำเสีย การจัดการเรื่องขยะ การอบรมแม่บ้านในเรื่องการปรุงอาหาร การสอนเด็กนักเรียนให้ล้างมือก่อนรับประทานอาหาร และการแปรงฟันหลังอาหารด้วย

ในปี 2553 นับเป็นปีที่ 30 ในการปฏิบัติงานโครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวัน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงมีพระราชดำรัสว่า “...การปฏิบัติงานโครงการปีนี้มาถึงปีที่ 30 (พ.ศ. 2553) 30 ปี ถือว่าเป็นเวลาที่ยาวนานและมีการเปลี่ยนแปลงมากในระยะต้นทีเดียวนั้น พอเริ่มคิดก็ไม่กล้าจะติดต่อกับใครให้มาร่วมมือมากนัก สตางค์ก็ไม่มี ได้คนช่วยเหลือที่ละเล็กละน้อย พอมีผู้รู้เรื่องเข้าต่างคนก็ต่างมาช่วยกัน ใครจะมีกำลังความคิดกำลังทรัพย์ก็มาร่วมกันถือว่าได้มีคนมาช่วย เวลานี้ร่วมกันมากมายหลายหน่วยงาน ตอนแรกก็ยังไม่ได้คิดอะไรกว้างขวางไปเห็นเด็กและเยาวชนหรือแม้คนแก่ที่มีอายุมากกว่าวัยเรียนมีสุขภาพอนามัยไม่ดี พยายามคิดว่าจะทำอย่างไรดี นอกจากการพาไปรักษาพยาบาลที่โรงพยาบาลแล้วก็นึกถึงว่าอาหารการกินน่าจะเป็นเรื่องที่สำคัญ เพื่อที่จะทำให้คนมีอาหารการกินดีจะมีเรี่ยวแรงในการทำมาหากิน ในการศึกษาเล่าเรียน ทั้งเรี่ยวแรงทางสมองและเรี่ยวแรงทางร่างกาย แต่ว่าการที่จะไปซื้ออาหารนั้นก็ทำได้ยากเพราะตอนนั้นต้นทุนก็น้อยและเห็นว่าวิถีทางที่จะทำได้ก็คือพยายามให้นักเรียนเหล่านั้นหรือโรงเรียนเหล่านั้นผลิตอาหารส่วนใหญ่ได้ด้วยตนเองจะได้ประโยชน์เพิ่มขึ้นมา คือทางนักเรียนเหล่านั้นก็ได้ศึกษาวิชาการทางการเกษตร ครูบางทีก็พูดว่านักเรียนเป็นบุตรหลานเกษตรกรเป็นส่วนมาก บางครั้งมีความรู้ทางการเกษตรยิ่งกว่าครูเสียอีก แต่ครูในช่วงนั้นจะเป็นครูในโรงเรียน ตชด. ส่วน ตชด.มีประสบการณ์ในการเข้าไปช่วยเหลือราษฎรและอีกอย่างหนึ่งทางฝ่ายข้าราชการ ฝ่ายเกษตรต่างๆ ในขณะนั้นต้องเข้าไปในพื้นที่เหล่านี้อยู่แล้วและให้ความรู้ต่างๆ แทนที่จะให้ความรู้ผู้ใหญ่เลยก็ให้ความรู้แก่เด็กค่อยหัดค่อยปฏิบัติไปก็จะทำให้ชำนาญมากขึ้น สำหรับแนวความรู้ใหม่ๆ และข้อควรรู้การที่ทำก็ได้มีโอกาสทำงานร่วมกันและได้อาหารที่มีคุณภาพมารับประทาน ปรุงและให้ศึกษาด้วยว่า อาหารอย่างไหนบริโภคอย่างไรแล้วดี ไม่ดี อะไรดีจะบำรุงร่างกายอย่างไร นอกจากเรื่องนี้แล้วก็ยังเรื่องเจ็บไข้ได้ป่วย ที่เปิดทางให้ครูสามารถ ที่จะช่วยนักเรียนหรือชาวบ้านที่เจ็บป่วยมีช่องทางที่จะรักษาหรือการป้องกันอีกอย่าง...”

จากการที่พระองค์ได้ทรงงานโครงการเกษตรเพื่ออาหารกลางวันมาเป็นเวลายาวนานทำให้ทรงพบว่าเด็กบางคนมีปัญหาในเรื่องเลือกรับประทานอาหาร ทรงเห็นว่าการจัดอาหารจานเดียวเป็นการนำวัตถุดิบที่หลากหลายมาประกอบอาหารในจานเดียวกัน นอกจากจะมีคุณค่าอาหารครบตามหลักโภชนาการแล้ว ยังสะดวกในการจัดเตรียมอีกด้วย

ในโอกาสที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงงานพัฒนาเด็กและเยาวชน ในถิ่นทุรกันดารมาครบ 30 ปี ในปี 2553 รัฐบาลนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ ได้ตระหนักถึงความสำคัญของการพัฒนาเด็กและเยาวชนว่าจะต้องดำเนินการตลอดไปอย่างยั่งยืนจึงได้นำโครงการทุนการศึกษาสามทศวรรษ การพัฒนาเด็กและเยาวชนในถิ่นทุรกันดาร น้อมเกล้าฯ ถวายเพื่อเฉลิมพระเกียรติและสืบสานพระราชปณิธานในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เป็นจำนวน 31 ล้านบาท เพื่อเป็นทุนการศึกษาให้แก่เด็กนักเรียนในสายอาชีพ เพื่อศึกษาต่อในระดับปริญญาตรีแก่เด็กและเยาวชนในวัยศึกษาเล่าเรียนที่มีฐานะยากจนและขาดโอกาสในการศึกษาให้ได้ศึกษาต่อจนสำเร็จการศึกษา เพื่อให้ผู้ที่สำเร็จการศึกษาแล้วจะได้นำวิชาความรู้ไปประกอบอาชีพพัฒนาความเป็นอยู่ของครอบครัวและชุมชนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นต่อไป