นิติธรรมกับรัฐธรรมนูญ

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

คำว่า “นิติธรรม” อันที่จริงก็ถกเถียงกันได้ รวมไปถึงการไขว้กันไปมาของนิติธรรมกับนิติรัฐ เลยไปถึงการนำเอากระบวนการอันชอบด้วยกฎหมายเข้ามาพิจารณาว่าเป็นส่วนหนึ่งของนิติธรรม หรือเป็นเอกเทศต่อนิติธรรม คำเหล่านี้ในภาษาอังกฤษเมื่อแปลเป็นภาษาไทยก็เห็นจะมีคำนิติรัฐที่ค่อนข้างจะตรง เนื่องจากภาษาอังกฤษเรียก Legal State

ส่วนกระบวนการอันชอบด้วยกฎหมาย หรือ Due Process of Law ก็มีผู้แปลเป็น ศุภนิติกระบวน ก็งดงาม และถือได้ว่าใกล้เคียง แต่นิติธรรมนั้นอาจจะกว้างตรงคำว่า “ธรรม” เนื่องจากภาษาอังกฤษใช้ The Rule of Law จึงควรจะเป็นหลัก หรือกฎแห่งกฎหมาย อาจจะเพราะต้องการให้มีคำว่า “นิติ” แล้วถ้าเอาคำนี้สนธิกับ “หลัก” หรือ “กฎ” ก็อาจจะฟังไม่เข้าที หรืออาจจะเพราะต้องการให้ผนวกรวมถึงธรรมะทั้งหลายเข้าไปด้วยก็ตามที เราก็ใช้คำนี้ “นิติธรรม” กันมาจนติดปาก

คำว่า “นิติธรรม” มีปรากฏในรัฐธรรมนูญให้เห็นกันจะแจ้งในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ในมาตรา 3 วรรค 2 ความว่า “การปฏิบัติหน้าที่ของรัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล รวมถึงองค์กรตามรัฐธรรมนูญ และหน่วยงานของรัฐ ต้องเป็นไปตามหลักนิติธรรม” โดยไม่ได้มีการอธิบายว่า “นิติธรรม” หรือหลักนิติธรรม เช่นว่านั้นคืออะไร ก็ต้องปล่อยไว้ให้เป็นหน้าที่ของศาล ซึ่งก็เป็นศาลทุกศาล โดยอาจจะมีศาลรัฐธรรมนูญเป็นหลัก

ในร่างรัฐธรรมนูญฉบับกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ (กมธ.) 36 คน ก็ได้บัญญัติมาตรา 3 วรรค 2 ไว้เช่นเดียวกับรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2550 อยู่ในมาตรา และวรรคเดียวกันนั้นด้วย แต่ได้มีการเพิ่มเติมเอาไว้ในภาค 3 ว่าด้วยหลักนิติธรรม ศาล และองค์กรตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐ ในมาตรา 205 ให้เห็นความชัดเจนของหลักนิติธรรม โดยไม่ได้จำกัดว่าจะต้องเป็นเพียงแต่ที่มีบัญญัติไว้เท่านั้น หากแต่บัญญัติให้เห็นถึงบรรดาสิ่งที่ถือกันทั่วโลกและถือกันมาช้านาน เช่น บางเรื่องก็เป็นที่สอดคล้องกับมหากฎบัตร (The Great Charter หรือ Magna Carta) ที่มีอายุ 800 ปี โดยเขียนไว้ว่า

หลักนิติธรรมอันเป็นรากฐานของรัฐธรรมนูญในระบอบประชาธิปไตย อย่างน้อยมีหลักการพื้นฐานสำคัญ ดังต่อไปนี้

1.ความสูงสุดของรัฐธรรมนูญและกฎหมายเหนืออำเภอใจของบุคคล และการเคารพรัฐธรรมนูญและกฎหมายทั้งโดยรัฐและประชาชน

2.การคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาค

3.การแบ่งแยกการใช้อำนาจ การตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐ และการป้องกันการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนตนและประโยชน์ส่วนรวม

4.นิติกระบวนอันเป็นธรรม ซึ่งอย่างน้อยต้องไม่บังคับใช้รัฐธรรมนูญหรือกฎหมายย้อนหลังเป็นโทษทางอาญาแก่บุคคล ให้บุคคลมีสิทธิในการปกป้องตนเองเมื่อสิทธิหรือเสรีภาพถูกกระทบ ไม่บังคับให้บุคคลต้องให้ถ้อยคำซึ่งทำให้ต้องรับผิดทางอาญา ไม่ทำให้บุคคลต้องถูกดำเนินคดีอาญาในการกระทำความผิดเดียวกันมากกว่าหนึ่งครั้ง และมีข้อกำหนดให้สันนิษฐานว่าบุคคลเป็นผู้บริสุทธิ์อยู่จนกว่าจะมีคำพิพากษาว่ากระทำความผิด

5.ความเป็นอิสระของศาล และความสุจริตเที่ยงธรรมของกระบวนการยุติธรรม

ถ้อยคำประมาณนี้ มากไปน้อยไปลองพิจารณาดู เผื่อจะเป็นประโยชน์ต่อการนำไปใช้ในภายภาคหน้าครับ