ศาลเจ้าพ่อหอเชือก สิ่งศักดิ์สิทธิ์กรมศิลป์

โดย...

วันที่ 13 ส.ค. 2558 เวลา 14.00 น. ผู้สื่อข่าวหลายสำนัก ทั้งหนังสือพิมพ์และทีวี ทยอยแทรกตัวผ่านประตูกรมศิลปากร ที่ตั้งอยู่ถนนหน้าพระลานเข้าไปข้างใน เพราะกรุ๊ปทัวร์นานาชาติโดยเฉพาะทัวร์จีนอยู่กันเต็มทางเข้ากรมศิลป์ เพื่อเดินทางเข้าไปชมพระบรมมหาราชวัง

การที่เราไปกรมศิลป์ในบ่ายวันนี้ เนื่องด้วย บวรเวท รุ่งรุจี อธิบดีกรมศิลป์ จะแถลงข่าวเรื่องการทุบทำลายศาลารายในวัดกัลยาณมิตร เพราะเจ้าอาวาสวัดทำผิดกฎหมาย ที่รื้อศาลาที่ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน และปลูกสร้างในเขตโบราณสถานโดยไม่ได้รับอนุญาต

ก่อนที่จะขึ้นไปห้องประชุมแถลงข่าวตามเวลานัดหมาย 14.30 น. เราใช้เวลาที่เหลือดูสิ่งสำคัญภายในรั้วกรมศิลปากรก่อน ซึ่งมีอยู่หลายสิ่งหลายอย่าง แต่เราขอคารวะและกราบบูชาศาลเจ้าพ่อหอเชือกก่อน 

ข้อมูลจากหนังสือเปิดบ้านศิลปากร ให้รายละเอียดว่า ศาลเจ้าพ่อหอเชือกหรือศาลเจ้าพ่อเชือกหนัง เป็นศาลไม้ทรงไทย ตั้งอยู่ริมรั้วด้านในข้างประตูทางเข้ากรมศิลปากร ภายในมีแผ่นไม้รูปเทพารักษ์หรือเทวดาถือพระขรรค์ (เจว็ด) ของเก่าเมื่อสมัยแรกตั้งศาล ประดิษฐานอยู่พร้อมกับเชือกบาศหรือเชือกปะกำของหมอช้าง (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 เชือกบาศ คือเชือกที่ทําเป็นบ่วงผูกปลายไม้คันจามสําหรับ คล้องเท้าช้าง ส่วนเชือกปะกำ เป็นบ่วงบาศทำจากหนังควาย ที่ตัดเป็นริ้วๆ แล้วตากแห้ง เอามาขวั้น 3 เกลียว จะเป็นเชือกหนังที่แข็งแรง และทนมากๆ) อันเป็นที่มาของชื่อศาล เนื่องจากเจ้านายที่ประทับ ณ วังถนนหน้าพระลาน คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ทรงว่าราชการกรมพระคชบาลหรือกรมช้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ พล.ร.ท.พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบำราบปรปักษ์ พระโอรส ทรงช่วยราชการกรมช้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

กรมพระคชบาลหรือกรมช้างนี้ มีหน้าที่จัดหาดูแลและรักษาช้างหลวง แบ่งงานออกเป็น 2 ส่วน คือ กรมโขลงช้าง ตั้งอยู่ที่ จ.พระนครศรีอยุธยา และนครนายก คอยดูแลรักษาโขลงช้างหลวง เลี้ยงช้างต่อ รวมทั้งจับช้างและฝึกช้าง

ส่วนกรมช้างต้นในกรุงเทพฯ มีหน้าที่ดูแลช้างพระที่นั่งในโรงช้างต้นภายในพระบรมมหาราชวัง และช้างหลวงในโรงช้าง ซึ่งตั้งเรียงรายรอบพระบรมมหาราชวัง ปัจจุบันคือบริเวณศาลหลักเมืองและกระทรวงกลาโหม

นอกจากนี้ ยังมีหอเชือกสร้างตามแบบกรุงเก่า ตั้งอยู่ที่สนามหลวงตรงหน้าวังสมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ปัจจุบันคือบริเวณสามเหลี่ยมน้ำพุหน้ากรมศิลปากร

หอเชือกนี้เป็นที่ประดิษฐานเทวรูปหรือพระครูปะกำ ซึ่งบรรดาครูช้างและหมอเฒ่าเคารพบูชา และเป็นที่เก็บเชือกบาศของหมอช้าง ทั้งยังมีศาลพระภูมิตั้งอยู่ในบริเวณนั้นด้วย ที่สำคัญคือเป็นที่ประกอบพิธีคชกรรมประจำปี ได้แก่ พิธีทอดเชือก ดามเชือก เพื่อสำรวจตรวจสอบความแข็งแรงมั่นคงของเชือกบาศ และบูชาไหว้ครู ซึ่งพระบรมวงศานุวงศ์ที่ฝึกหัดช้างจะต้องเสด็จเข้าร่วมในพิธีทุกพระองค์

ต่อมาเมื่อบ้านเมืองมีการเปลี่ยนแปลง ช้างมิได้ถือเป็นสัตว์พาหนะและยุทธปัจจัยสำคัญเช่นในอดีต ทำให้ราชการกรมช้างคลายความสำคัญลง บริเวณหอเชือกกลายเป็นที่รกร้าง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ ให้รื้อหอเชือกอัญเชิญเทวรูปไปเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร และย้ายศาลพระภูมิไปตั้งบริเวณใต้ต้นมะขามใหญ่หน้ากรมศิลปากร

ศาลนี้ต่อมาเรียกว่า ศาลเจ้าพ่อหอเชือก หรือศาลเจ้าพ่อเชือกหนัง มีสถานภาพเป็นศาลพระภูมิ ทำหน้าที่ปกปักรักษาภูมิสถานและชาวกรมศิลปากร ถือเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เคารพบูชาตลอดมา

เมื่อ พ.ศ. 2544 กรมศิลปากรได้ดำเนินการบูรณะเชือกบาศของเดิมแล้วเชิญไปเก็บรักษาไว้ในพระบรมมหาราชวัง และจัดสร้างเชือกบาศใหม่ประดิษฐานที่ศาลแห่งนี้ โดยมีครูหมอช้างจาก จ.สุรินทร์ มาเป็นผู้ประกอบพิธี

เมื่อข้าราชการกรมหรือประชาชนทั่วไป เข้าไปทำงาน หรือติดต่อราชการ จะต้องเคารพสิ่งศักดิ์สิทธิ์หน้าประตูเป็นอันดับแรก จึงจะประสบความสำเร็จและเจริญก้าวหน้า (ตามความเชื่อของไทย)