หัวใจความเป็นมนุษย์

โดย...ภัสน์วจี ศรีสุวรรณ์ เครือข่ายพุทธิกา http://www.budnet.org

คำบางคำมีความหมายดีและสูงส่ง แต่เมื่อนำมาใช้พร่ำเพรื่อ สุดท้ายก็กลายเป็นแค่คำสวยและร่วมกระแสโดยไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริง และมีคนไม่น้อยมองคำสวยๆ เหล่านี้ว่าเป็นคำในเชิงอุดมคติไปเลยทีเดียว เช่นเดียวกับคำว่า “การบริการด้วยหัวใจความเป็นมนุษย์” ที่ใช้อย่างกว้างขวางในแวดวงสาธารณสุขในขณะนี้

ผู้เขียนเชื่อว่าผู้ที่เลือกอาชีพสายสาธารณสุขด้วยความเต็มใจย่อมมีจิตใจอยากช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์เป็นพื้นฐานอยู่แล้ว หากแต่บางคนอาจยังไม่ได้ดึงความมีใจเหล่านั้นออกมาสู่การปฏิบัติได้อย่างเต็มศักยภาพ ด้านสถาบันการศึกษาก็อยากผลิตบุคลากรที่ให้บริการด้วยหัวใจความเป็นมนุษย์ จึงเริ่มหันมาพัฒนาหลักสูตรที่ทำให้ผู้เรียนได้เห็น “ความเป็นมนุษย์” ของผู้ป่วยไข้มากขึ้น

คณะกายภาพบำบัด มหาวิทยาลัยรังสิต ได้พัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอนที่เปิดโอกาสให้นักศึกษาได้สัมผัสและเห็นความเป็นมนุษย์แทนการฝึกฝนเฉพาะทักษะหรือเทคนิคด้านกายภาพบำบัด โดยเริ่มตั้งแต่นักศึกษาปีหนึ่ง เพื่อสร้างนักกายภาพบำบัดที่มีหัวใจความเป็นมนุษย์

ผ่านการทดลองมา 8 ปี มีนักศึกษาที่ผ่านกระบวนการไปแล้วหลายรุ่น ซึ่งการประเมินผลทัศนคติด้านต่างๆ เปรียบเทียบระหว่างแรกเข้าเรียนและเมื่อจบออกไปพบว่ามีพัฒนาการในทางที่ดีขึ้น ซึ่งหมายความว่าจะมีนักกายภาพบำบัดที่มีหัวใจความเป็นมนุษย์ออกไปสู่สังคมมากขึ้น

ในวิชาสรีรศาสตร์ที่จะต้องมีการศึกษาผ่านร่างกายของผู้สละร่างกาย ที่เรียกว่า “อาจารย์ใหญ่” ซึ่งแต่ก่อนนักศึกษาจะมองเห็นอาจารย์ใหญ่เป็นแค่เพียงวัตถุหรือวัสดุการเรียน แต่ในกระบวนการเรียนรู้ด้วยหัวใจ มีการสร้างความสัมพันธ์และผูกพันกับอาจารย์ใหญ่โดยให้นักศึกษาได้ติดต่อพูดคุยกับญาติพี่น้องของอาจารย์ใหญ่เพื่อให้นักศึกษาเห็น “ความเป็นมนุษย์” เมื่อครั้งอาจารย์ใหญ่ยังมีชีวิตอยู่ วันที่อาจารย์ใหญ่มาถึงก็จะมีพิธีต้อนรับด้วยการเชิญญาติของอาจารย์ใหญ่มาร่วมพิธีทำบุญ นักศึกษาจะช่วยกันแบกร่างอาจารย์ใหญ่จำนวน 25 ร่างจากชั้นล่างของอาคารเรียนขึ้นสู่ห้องปฏิบัติการที่อยู่บนชั้น 5 ซึ่งเป็นพิธีกรรมที่แสดงถึงความเคารพและให้เกียรติที่ศักดิ์สิทธิ์และทรงพลังทั้งต่อนักศึกษาและญาติพี่น้องของอาจารย์ใหญ่ และเมื่อจบสิ้นภาคการศึกษาก็จะมีพิธีทำบุญเพื่อส่งอาจารย์ใหญ่กลับบ้าน (วัด) เพื่อรอการพิธีฌาปนกิจศพต่อไป นักศึกษาจะเห็นและเคารพความเป็นมนุษย์ของผู้คน แม้คนผู้นั้นจะเสียชีวิตไปแล้วก็ตาม นอกจากนี้บางรายแม้จะจบสิ้นการศึกษาแล้วแต่ยังคงความสัมพันธ์กับญาติพี่น้องของอาจารย์ใหญ่ราวกับเป็นญาติของตัวเอง

แน่นอนว่าการสร้างบุคลากรทางการแพทย์ที่มีหัวใจความเป็นมนุษย์เป็นความปรารถนาของสังคม อย่างไรก็ตามเรายังพบเห็นทั้งด้วยตัวเองและผ่านสื่อต่างๆ ว่ายังมีแพทย์พยาบาลไร้หัวใจอยู่เสมอ ผู้เขียนเชื่อว่าไม่มีใครอยากถูกมองเป็นยักษ์เป็นมารและพฤติกรรมเช่นนั้นย่อมมีเหตุผลรองรับ

ประเด็นสำคัญที่ผู้เขียนค้นพบจากการทำงานฝึกอบรมด้านการสื่อสารเพื่อสานสัมพันธ์ในโรงพยาบาลหลายแห่งคือในจุดที่มีปัญหาข้อร้องเรียนบ่อยและซ้ำ ส่วนหนึ่งเป็นปัญหาตัวบุคคล แต่มีไม่น้อยที่เป็นปัญหาเชิงระบบหรือโครงสร้าง ซึ่งหากไม่แก้ไขที่ระบบ คนที่อยู่หน้างานจะทำได้แค่เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเป็นครั้งๆ ไป ซึ่งเมื่อเผชิญปัญหาบ่อยๆ เกิดแรงกดดันครั้งแล้วครั้งเล่า บางครั้งความเหนื่อยล้าและความเครียดก็ทำให้ไม่สามารถแสดงหัวใจความเป็นมนุษย์ที่ผู้คนคาดหวังได้ แม้โดยปกติคนคนนั้นจะเป็นคนที่มีจิตใจเมตตากรุณาเต็มเปี่ยมก็ตาม ตรงกันข้ามกลับแสดงความเป็นมนุษย์ปุถุชนออกมา คือความหงุดหงิดโกรธกริ้วและพูดจาไม่สุภาพ 

ครั้งหนึ่งในการหาสาเหตุการซ่อมบำรุงแอร์ในโรงพยาบาลล่าช้าจนทำให้ฝ่ายซ่อมบำรุงตกเป็นจำเลยว่าทำงานไม่มีประสิทธิภาพ เมื่อฝ่ายที่เกี่ยวข้องมานั่งจับเข่าคุยกัน จึงได้ข้อมูลออกมาในช่วงหลายปีที่ผ่านมา โรงพยาบาลมีการขยายตึกขยายเตียงอย่างต่อเนื่องจนทำให้เครื่องปรับอากาศในโรงพยาบาลเพิ่มขึ้นเป็น 700 เครื่อง ขณะที่มีช่างที่ซ่อมแอร์ได้เพียงคนเดียว และมีความสามารถในการซ่อมและล้างแอร์เพียงวันละ 2 ตัว เรียกได้ว่าให้ซ่อมแอร์ทุกวันไม่เว้นวันหยุดก็ยังไม่สามารถซ่อมและล้างแอร์ได้ครบทุกเครื่อง เมื่อฝ่ายบริหารเห็นข้อมูลเช่นนี้จึงตระหนักว่าปัญหาไม่ใช่อยู่ที่ตัวบุคคลคือช่างซ่อมแอร์ หากแต่เป็นระบบที่คนกับงานไม่สมดุลกัน

ปัญหาเชิงระบบที่ใหญ่ที่สุดในวงการสาธารณสุขภาครัฐขณะนี้คือปัญหางานล้นคน พยาบาลในโรงพยาบาลระดับจังหวัดเผชิญกับปัญหาขาดแคลนกำลังคนเนื่องจากนโยบายรักษาฟรีของรัฐบาลทำให้คนไข้มากขึ้น แต่รัฐบาลมีนโยบายจำกัดอัตรากำลัง ขณะที่พยาบาลรุ่นใหม่ลาออกไปอยู่โรงพยาบาลเอกชน คนที่เหลืออยู่ต้องเข้าเวรต่อเวรต่อเนื่องกันหลายวัน ทำให้ขาดการพักผ่อน และไม่มีเวลาให้ครอบครัวจนมีปัญหาครอบครัวตามมา

เมื่อกล่าวถึง “หัวใจความเป็นมนุษย์” ในวงการสาธารณสุข สิ่งที่ควรคำนึงถึงมิใช่เพียงการเรียกร้องจากผู้ให้บริการ แต่สิ่งที่ผู้กำหนดนโยบายและผู้รับบริการควรคำนึงถึงควบคู่กันคือ “หัวใจความเป็นมนุษย์” ที่มีให้กับผู้ให้บริการ ซึ่งจะทำให้เกิดสภาวะ “เห็นอกเห็นใจ” กันและกันมากขึ้น ไม่ตอกย้ำให้สภาพปัญหาที่เกิดจากโครงสร้างและระบบแย่ไปกว่าเดิม