สัดส่วนผสม ที่น่าจะได้ใช้กัน

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

ได้คุยกันเรื่องการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) ที่ใช้ระบบที่เรียกว่าระบบสัดส่วน ซึ่งเป็นระบบที่มีการผสมกันระหว่างการเลือกตั้งสองระบบ คือระบบเขตกับระบบบัญชีรายชื่อ และเหตุที่มีคำว่า “สัดส่วน” เข้ามาร่วมด้วย ก็เนื่องจากการนำเอาระบบเขตกับระบบบัญชีรายชื่อมาผสมกันนั้น จะต้องมีการจัดให้เกิดการคำนวณที่สัมพันธ์กัน และความสัมพันธ์นั้นก็เลือกที่จะให้มีความเป็นสัดส่วนของคะแนนนิยม

ที่เลือกในระบบบัญชีรายชื่อกับจำนวน สส.ที่พรรคหนึ่งๆ จะได้รับโดยการคำนวณจะต้องมีการคิดจากระบบเขตก่อนว่าได้จำนวน สส.ไปเท่าใดแล้วนำจำนวนดังกล่าวมาปรับกับระบบบัญชีรายชื่อ เพื่อให้ได้มาซึ่ง สส. จากทั้งสองระบบที่นำมาผสมกัน และเป็นสัดส่วนต่อคะแนนนิยมที่บรรดาผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้ลงให้กับผู้สมัครรับเลือกตั้งของแต่ละพรรค

อันที่จริงแล้วระบบผสมนั้นมีทั้งแบบที่เป็นสัดส่วนและไม่เป็นสัดส่วน ประเทศไทยเราก็ได้ใช้ระบบผสมมาตั้งแต่เมื่อครั้งปี 2540 ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยปี 2540 แต่ระบบผสมที่ได้ใช้มานับเนื่องกันจนถึงปัจจุบันนั้น เป็นระบบที่เรียกว่าระบบเสียงข้างมากผสม ซึ่งเป็นระบบผสมที่นำเอาเสียงข้างมากในระบบเขตมาผสมกับเสียงข้างมากในระบบบัญชีรายชื่อ

โดยคะแนนในระบบเขตกับคะแนนในระบบรายชื่อไม่มีส่วนสัมพันธ์กัน และไม่มีการนำมาคำนวณร่วมกันตามคะแนนนิยมรวมของพรรคการเมืองหนึ่งๆ ผู้ที่ได้รับเลือกเป็น สส.ในระบบเขตของแต่ละพรรคจะได้มาเป็นจำนวนเท่าใด ก็เป็นไปตามที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งในแต่ละเขตเลือกตั้งลงคะแนนให้ เช่นเดียวกับในระบบบัญชีรายชื่อก็นับคะแนนตามที่ได้มีการลงให้ในระบบดังกล่าว เมื่อเป็นเช่นนี้คะแนนนิยมโดยรวมจะไม่ถูกนำมาพิจารณาและคำนวณแม้จะมีการใช้ระบบผสมก็ตาม

ระบบเสียงข้างมากผสมนี้เป็นระบบที่มุ่งให้ สส.ที่มาจากทุกระบบเป็นเสียงข้างมากของแต่ละระบบแยกกัน หากแต่เหตุที่ทำเป็นระบบผสม เนื่องจากต้องการให้มี สส.สองประเภท คือ ประเภทที่มาจากระบบเขต เป็นบรรดาบุคคลที่ทำงานในพื้นที่ และมีปฏิสัมพันธ์โดยตรงกับประชาชน ประเภทที่มาจากระบบบัญชีรายชื่อ เป็นบรรดาบุคคลที่ทำงานในเชิงวิชาการ ประสานกับ สส.

ประเภทแรก และเป็นบุคคลที่พรรคการเมืองร่วมกันพิจารณาว่าเป็นผู้ทรงคุณวุฒิที่ทำงานมีปฏิสัมพันธ์กับประชาชนทางอ้อม โดยไม่ต้องลงพื้นที่ทำงาน เป็นการประสานประโยชน์จากลักษณะการทำงานของ สส.ทั้งสองประเภท ซึ่งการใช้ระบบนี้จะต้องยอมรับกันได้ว่า ความเป็นสัดส่วนของจำนวน สส.กับคะแนนนิยมนั้นไม่ใช่สิ่งที่พึงปรารถนา แต่ต้องการให้มีการเลือกสองระบบเท่านั้นเอง เพราะต้องการให้มี สส.สองประเภท

ประเด็นความเป็นสัดส่วนของระบบผสมถูกถามกันมานับสิบปีในประเทศไทยเรา ดังนั้นจึงมีข้อเสนอให้นำเอาความเป็นสัดส่วนเข้ามาสู่ระบบผสม จึงเป็นที่มาของระบบสัดส่วนผสม และจากการที่เราได้ถกกันมาถึงรูปแบบและลักษณะต่างๆ ของระบบสัดส่วนผสมกันมาหลายคำรบก็พบว่าแต่ละรูปแบบ แต่ละลักษณะก็ล้วนแล้วแต่มีข้อเด่น ข้อด้อยที่แตกต่างกันไป จนกระทั่งมาถึงบทสรุปว่าร่างรัฐธรรมนูญที่กำลังมีการยกร่างกันอยู่คงจะเสนอในท้ายที่สุดให้เป็นระบบสัดส่วนผสม รูปแบบที่ใช้บัญชีปิด โดยเป็นบัญชีเดียวทั่วประเทศ มี สส.ระบบเขต 300 คน สส.ระบบบัญชีรายชื่อ 150 คน แต่ สส.โดยรวมเป็น 450 คน ไม่เกิน 470 คน เพื่อมี 20 ที่นั่งสำหรับรองรับคะแนนเสียงที่เกินมาจากระบบเขต ทั้งหมดนี้คงจะเป็นทางออกของประเทศไทยเราในเวลานี้ จะสำเร็จหรือล้มเหลวท่านทั้งหลายคือกลจักรสำคัญ