รับมือปัญหาน้ำ

วิกฤตน้ำท่วมและน้ำแล้งส่งผลกระทบต่อความเป็นอยู่ของประชาชนมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่เมื่อปี 2554 จนถึงปัจจุบันภาครัฐก็ยังไม่สามารถหาทางแก้ปัญหาได้อย่างเป็นรูปธรรม

จะเห็นได้ว่าหลายปีมานี้บางภูมิภาคของประเทศต้องเผชิญสถานการณ์น้ำป่าไหลหลาก ดินถล่ม ขณะที่อีกบางพื้นที่ประสบภัยน้ำท่วมฉับพลัน สภาพความรุนแรงของเหตุการณ์ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติลงโทษอย่างเดียว แต่ปัญหามาจากการบริหารจัดการน้ำและที่ดินที่ขาดประสิทธิภาพ

ความอืดอาดและปรับตัวไม่ทันต่อสถานการณ์ของภาครัฐเป็นต้นเหตุให้การแก้ปัญหาเรื่องน้ำไร้ทิศทางและขาดความยั่งยืน จึงไม่แปลกที่น้ำท่วมใหญ่ผ่านไปเพียง 4 ปี แต่วันนี้ต้องมาเผชิญภัยแล้งหนักสุดในรอบ 15 ปี ซึ่งสะท้อนถึงความล้มเหลว

เป็นที่รับรู้ว่าผู้รับผิดชอบเขื่อนหลักๆ ของประเทศมีข้อมูลบ่งชี้ว่าหากจะเติมน้ำในเขื่อนให้มีปริมาณเพียงพอต่อความต้องการจะต้องใช้เวลายาวนานถึง 2 ปี แต่รัฐบาลก็ยอมพร่องน้ำไปใช้และปล่อยทิ้งไปโดยเปล่าประโยชน์ จะด้วยความไม่รู้หรือมีการชี้นำจากบุคคลบางกลุ่มก็มิอาจปฏิเสธได้ว่าเป็นความผิดพลาดอย่างใหญ่หลวง

ขณะที่การบริหารจัดการน้ำไม่เป็นระบบ รัฐกลับมีนโยบายส่งเสริมการเกษตรที่ทำให้มีการใช้น้ำไม่สอดคล้องสภาพความเป็นจริง เช่น โครงการรับจำนำข้าว  ที่ไม่สามารถควบคุมการปลูกข้าวได้ 

ความพยายามของกลุ่มนักวิชาการได้มีเสนอแนะไปยังภาครัฐจำนวนมาก ทั้งข้อเสนอการปฏิรูประบบการจัดการน้ำ ข้อเสนอยกร่างกฎหมายทรัพยากรน้ำ การตั้งคณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติ และคณะกรรมการลุ่มน้ำ 25 ชุด เป็นเพียงข้อเสนอแนะ แต่ไม่มีรูปธรรมไปสู่การปฏิบัติแม้แต่น้อย

ตามที่กล่าวมายังไม่ได้พูดถึงการบุกรุกป่าทำไร่หมุนเวียน เช่น การทำไร่ข้าวโพดซึ่งส่งผลกระทบต่อการใช้ที่ดินและความเสื่อมโทรมของพื้นที่ป่าต้นน้ำ สร้างความสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ ส่งผลให้สภาพดินไม่อุ้มน้ำ ฯลฯ ล้วนเป็นต้นตอของปัญหาที่กระทบต่อระบบนิเวศและการจัดการน้ำทั้งสิ้นแต่ไม่มีใครยื่นมือไปแก้

นอกจากนี้แล้วหน่วยงานที่รับผิดชอบเกี่ยวกับน้ำและการพยากรณ์อากาศก็มีมากเกินไป มีความซ้ำซ้อนและขาดการบูรณาการ ส่งผลให้การรับผิดชอบปัญหาขาดเอกภาพถือเป็นจุดอ่อนสำคัญที่มีผลต่อการกระจายอำนาจการจัดการน้ำ หรือการสร้างศักยภาพของกลุ่มผู้ใช้น้ำให้มีบทบาทหลักในคณะกรรมการลุ่มน้ำ

เมื่อแก้ปัญหาโดยไม่ได้คำนึงการจัดการในระยะยาว ไม่มีนโยบายการใช้ที่ดินอย่างชัดเจน ไม่แก้น้ำท่วมและน้ำแล้งอย่างบูรณาการ ปล่อยให้ทุกปัญหาแก้ไขกันเป็นครั้งคราว เมื่อภัยมาเคาะประตู ชาวบ้านก็ต้องฝากชะตากรรมไว้บนความไร้ประสิทธิภาพของรัฐเช่นนี้ไปไม่สิ้นสุด

ความยิ่งใหญ่ที่เราจะเป็นครัวของโลกในฐานะเมืองเกษตรจึงล้วนเป็นความเพ้อฝันลมๆ แล้งๆ