บรรษัทบริหารปิโตรเลียมไทย

โดย...ธีระชัย ภูวนาถนรานุบาล

รูปแบบสัญญาแบ่งปันผลผลิตมีประเด็นข้อถกเถียงกันว่า ควรจะใช้โมเดลบรรษัทบริหารปิโตรเลียมไทยหรือไม่ประเทศกำลังพัฒนาส่วนใหญ่ที่มีปิโตรเลียมนั้น แทบทุกประเทศจะใช้โมเดลบรรษัทในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง เพื่อเป็นแขนขาของรัฐบาลในการบริหารการสำรวจและผลิตปิโตรเลียม เหตุใดประเทศไทยจึงจะไม่ใช้โมเดลนี้

ถามว่าบรรษัทบริหารปิโตรเลียมจะมีบทบาทและหน้าที่อย่างไร เครือข่ายประชาชนเพื่อปฏิรูปพลังงานไทย (คปพ.) ได้ทำการยกร่างพระราชบัญญัติการประกอบกิจการปิโตรเลียม พ.ศ. ... เพื่อเป็นกฎหมายเกี่ยวกับกิจการปิโตรเลียมทั้งปวง ที่ยกร่างขึ้นโดยภาคประชาชน และตั้งเป้าหมายให้เพิ่มสิทธิและอำนาจของประชาชน ในการบริหารเรื่องนี้ให้เป็นธรรมแก่ประเทศชาติและประชาชนมากขึ้น

ในร่างกฎหมายดังกล่าวบรรษัทฯ จะเป็นแขนขาของรัฐ ถือกรรมสิทธิ์และครอบครองสิทธิในแปลงสำรวจและผลิตปิโตรเลียมแทนรัฐ รวมทั้งการครอบครองและแสวงหาประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติอื่นๆ โดยมุ่งคุ้มครองความมั่นคงของชาติและประชาชน ทั้งในด้านเศรษฐกิจ และด้านอื่นๆ เพื่อให้ประชาชนซึ่งเป็นผู้บริโภคน้ำมันเชื้อเพลิง ก๊าซธรรมชาติ และผลผลิตอื่นจากปิโตรเลียมและทรัพยากรธรรมชาติอื่น ในราคาที่เป็นธรรมและมีคุณภาพ

ทั้งนี้ การรับซื้อ การจัดการ และการจัดจำหน่ายผลผลิตปิโตรเลียมที่ได้จากสัญญาดังกล่าวแก่ผู้ประกอบกิจการปิโตรเลียม เพื่อนำไปผลิตเป็นน้ำมันเชื้อเพลิง ก๊าซธรรมชาติ และผลผลิตอื่นจากปิโตรเลียมหรือทรัพยากรธรรมชาติอื่นอย่างเป็นธรรม เพื่อให้เกิดการแข่งขันอย่างเสรี หรือโดยการใช้มาตรการอื่นใดเพื่อประโยชน์แก่ความมั่นคงของประเทศและประชาชนผู้บริโภค บทบาทที่สำคัญของบรรษัทฯ จึงทำหน้าที่เป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์แทนรัฐ และมีหน้าที่ต้องดูแลให้การประกอบธุรกิจมีความเป็นธรรม และแข่งขันอย่างเสรี ตลอดทั้งสายตั้งแต่การผลิตสำรวจไปจนถึงการขายปลีก เพื่อให้ราคาขายปลีกแก่ประชาชนนั้นเป็นธรรม บรรษัทฯ จะเปลี่ยนดุลอำนาจผู้ที่อยู่ในวงจรพลังงานปัจจุบันอย่างไร

1.การที่บรรษัทฯ เป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์แทนรัฐ และมีอำนาจในการกำกับวิธีการทำธุรกิจที่เกี่ยวเนื่องกับบรรษัทฯ จะทำให้บทบาทของกระทรวงพลังงานลดลง 2.การที่บรรษัทฯ มีหน้าที่ต้องดูแลให้การประกอบธุรกิจมีความเป็นธรรม และแข่งขันอย่างเสรี จะทำให้อำนาจผูกขาดของผู้ประกอบการปัจจุบันลดลง 3.การที่บรรษัทฯ มีหน้าที่คุ้มครองความมั่นคงของชาติและประชาชน เพื่อให้ประชาชนซึ่งเป็นผู้บริโภคได้รับราคาที่เป็นธรรมและมีคุณภาพ จะทำให้ผู้ประกอบการปัจจุบันมีกำไรลดลง ด้วยเหตุนี้จึงมีผู้ที่มีผลประโยชน์แฝงอยู่กับธุรกิจพลังงานออกมาคัดค้านการใช้โมเดลบรรษัทฯ กันอย่างแข็งขัน ที่มีคนอ้างว่าโมเดลบรรษัทฯ มีข้อเสียนั้น มีข้ออ้างอย่างไรมีคนแสดงข้อกังวลว่า การที่บรรษัทฯ จะต้องบริหารจัดการประโยชน์ของรัฐที่มีมูลค่าสูงมากถึง 5 แสนล้านบาทนั้น (ก) เกรงว่าจะไม่มีประสิทธิภาพ (ข) เกรงว่าจะทำงานซ้ำซ้อนกับหน่วยงานเดิม (ค) เกรงว่ายากต่อการตรวจสอบ สร้างปัญหาผลประโยชน์ขัดแย้ง และเป็นบ่อเกิดของคอร์รัปชั่น

โดยเฉพาะในเรื่องคอร์รัปชั่นนั้น มีผู้กล่าวว่า “สิ่งที่น่าเป็นห่วงคือบรรษัทที่ตั้งขึ้นใหม่นี้ จะต้องมาดูแลระบบการจัดซื้อทุกอย่างแทนเอกชน หากบริหารจัดการไม่มีประสิทธิภาพ จะกลายเป็นต้นทุนแฝง และความเสี่ยงสำหรับการลงทุน” เรื่องประสิทธิภาพไม่ต้องห่วง เพราะประเทศไทยยังมีคนเก่งจำนวนมาก และองค์กรนี้ได้ออกแบบไว้ให้มีการควบคุมการบริหารงานที่ดี โดยต้องมีตัวแทนจากสภาอุตสาหกรรมฯ หอการค้าฯ ฯลฯ ส่วนเรื่องซ้ำซ้อนนั้น จะไม่มีปัญหาเช่นกัน เพราะจำต้องกำหนดให้อำนาจของบรรษัทฯ เป็นการรวมศูนย์และมีความเด่นชัด

ด้านเรื่องการป้องปรามคอร์รัปชั่นนั้น โมเดลบรรษัทย่อมดีกว่าแน่ เพราะกฎหมายสามารถกำหนดมาตรการถ่วงดุล มีขบวนการกำกับและตรวจสอบที่สมบูรณ์ และมีการเปิดเผยข้อมูลแก่ประชาชนอย่างเต็มที่อีกด้วย สำหรับข้ออ้างว่าบรรษัทฯ จะต้องเป็นผู้ดูแลการจัดซื้อเอกชน

ทั้งนี้ อุปกรณ์แปลงสัมปทานที่จะหมดอายุซึ่งจะตกเป็นของรัฐ ถ้าหากรัฐจะใช้ส่วนนี้เข้าไปร่วมลงทุนกับเอกชน ก็สามารถทำได้ โดยจ้างผู้เชี่ยวชาญทำการตีราคาอย่างเป็นธรรม แล้วกำหนดให้เอกชนรายใดที่ชนะประมูล ต้องเปิดให้รัฐร่วมลงทุนตามนี้ ไม่เห็นจะมีกรณีที่บรรษัทฯ จะต้องมีการจัดซื้ออุปกรณ์ใดๆกรณีที่กระทรวงพลังงานจะให้สัญญาแบ่งปันผลผลิตโดยไม่มีบรรษัทฯ มีปัญหาว่าองค์กรใดจะเป็นคู่สัญญากับเอกชนเพื่อรับส่วนแบ่งผลผลิตของรัฐ

ผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นนั้น ไม่ใช่เงินที่ได้เป็นก้อนครั้งเดียวจากการนำสิทธิออกประมูล แต่เป็นรายได้ที่เกิดขึ้นแต่ละปี ดังนั้นต้องเป็นรายได้ที่นำส่งคลัง และหน่วยงานที่จะเป็นคู่สัญญาจึงต้องเป็นกรมธนารักษ์ มิใช่กรมเชื้อเพลิงฯ แต่กระบวนการรับรายได้ดังกล่าว จำเป็นจะต้องมีการกำกับดูแล เพื่อให้แน่ใจว่ารัฐได้รับเต็มเม็ดเต็มหน่วย เพื่อให้แน่ใจว่าเอกชนปฏิบัติตามเงื่อนไขในสัญญา จำเป็นต้องมีบรรษัทฯ เพื่อทำหน้าที่เหล่านี้