ทางออกสัดส่วนผสม

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก นักวิชาการอิสระ

ระบบสัดส่วนผสมการเลือกตั้งซึ่งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) โดยระบบดังกล่าวมีอยู่หลายรูปแบบ แต่ทุกรูปแบบจะเป็นการผสมกันระหว่างระบบเขตกับระบบบัญชีรายชื่อ และมีการคำนวณอย่างสัมพันธ์กันระหว่างสองระบบเพื่อให้เกิดความเป็นสัดส่วนต่อคะแนนนิยมที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้ลงให้กับผู้สมัครในทั้งสองระบบ

การเลือกตั้งในระบบสัดส่วนผสมนั้น มีการออกแบบการเลือกตั้งระบบเขตที่หลากหลาย แต่ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นการออกแบบให้เป็นรูปแบบเขตเดียวคนเดียว ส่วนในระบบบัญชีรายชื่อนั้น ก็จะมีทั้งรูปแบบบัญชีปิด บัญชีเปิด และบัญชีอิสระซึ่งบัญชีแบบหลังนี้ยังไม่ปรากฏว่ามีการนำมาใช้กับระบบสัดส่วนผสมในทางปฏิบัติ จะมีก็แต่บัญชีแบบปิดและบัญชีแบบเปิดซึ่งส่วนใหญ่แล้วในระบบบัญชีที่ใช้บัญชีแบบปิดก็จะมีการกาสองครั้ง คือ ในระบบเขต และระบบบัญชีรายชื่อ แยกกัน ส่วนในระบบบัญชีแบบเปิดก็จะมีการกาสามครั้ง คือ การกาเลือกผู้สมัครในระบบบัญชีรายชื่อ หรือมีการจัดลำดับผู้สมัครในระบบบัญชีรายชื่อโดยให้มีการเรียงลำดับได้หลายๆ ลำดับ

สิ่งที่ได้เคยเสนอไป คือ การใช้ระบบสัดส่วนผสมแบบกาเดียว นั่นคือการเลือกเพียงครั้งเดียวในระบบเขต แต่นำเอาคะแนนนั้นมาใช้สองครั้ง ครั้งแรก คือ ใช้เป็นตัวกำหนดผู้ที่จะได้รับเลือกในระบบเขต ครั้งที่สอง คือ นำผลของการเลือกทุกเขตของแต่ละพรรคการเมืองมารวมกันเพื่อเป็นตัวกำหนดคะแนนนิยมอันเป็นเครื่องชี้ว่าพรรคนั้นๆ จะมี สส.กี่คน ซึ่งในการใช้รูปแบบการเลือกเช่นนี้ คะแนนเสียงที่ตกน้ำทั้งหลายจากเขตจะไม่หายไปไหน เนื่องจากกลายมาเป็นคะแนนนิยมและตัวชี้วัดจำนวน สส.โดยรวม

ทั้งนี้ ผู้ที่จะถูกนำมาจัดไว้ในบัญชีรายชื่อ คือ ผู้ที่ได้คะแนนจากการเลือกในระบบเขต แต่ไม่ได้เป็นที่หนึ่งในเขต ดังนั้นจึงไม่มีคะแนนที่ตกน้ำที่ถูกจัดสรรข้ามระบบ แต่ปัญหาคือ ผู้คนก็ท้วงติงว่าเป็นการเอาบุคคลผู้ที่ไม่ได้รับเลือกจากระบบเขตมาจัดสรรใหม่ เหมือนคนเหล่านี้มีโอกาสสองครั้ง ซึ่งผู้คนจำนวนหนึ่งก็รู้สึกกังขาอยู่

ทางออกที่ได้เคยเสนอก็คือ การจัดสรรบัญชีไว้แยกกันด้วยแต่ใช้คะแนนจากระบบเขตเท่านั้น ซึ่งก็จะไม่ต่างจากระบบบัญชีปิด แต่เป็นการเลือกเพียงครั้งเดียว อย่างไรก็ตามปัญหาเรื่องคะแนนตกน้ำข้ามระบบก็ยังมีอยู่ ลองพิจารณาดูนะครับ จะให้คะแนนตกน้ำข้ามระบบ หรือจะเอาผู้ไม่ได้รับเลือกในคราวแรกมาจัดใหม่ ผลสุดท้ายก็พอๆ กัน