ระบบสัดส่วนผสม กาครั้งเดียว

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

ได้พูดคุยกันเรื่องระบบสัดส่วนผสมและได้ย้ำเสมอว่าเป็นการผสมกันระหว่างระบบเขตกับระบบบัญชีรายชื่อ และเป็นระบบที่ทำให้เกิดความเป็นสัดส่วน โดยมีการคำนวณระบบเขต และระบบบัญชีรายชื่อร่วมกันตามร้อยละของคะแนนเสียงที่พรรคแต่ละพรรคได้รับ หรือคะแนนนิยม ซึ่งโดยทั่วไปเป็นร้อยละต่อบรรดาผู้ที่ได้ออกมาใช้สิทธิเลือกตั้ง ซึ่งจะเกิดความเป็นสัดส่วนขึ้น ทำให้จำนวนผู้สมัครที่จะกลายมาเป็นสมาชิกสภาผู้แทน (สส.) ได้สัดส่วนกับการเลือกที่ประชาชนได้มีต่อแต่ละพรรค โดยเป็นการคำนวณทั้งระบบเขตและระบบบัญชีรายชื่ออย่างสัมพันธ์กัน ซึ่งคะแนนเสียงที่เป็นตัวกำหนดร้อยละที่จะนำมาใช้คำนวณ คือ คะแนนเสียงในส่วนของบัญชีรายชื่อ

ยกตัวอย่าง เช่น รัฐธรรมนูญกำหนดจำนวน สส.ไว้ 450 คน ไม่เกิน 470 คน พรรคหนึ่ง ได้คะแนนเป็นร้อยละจากผู้ที่เลือกบัญชีรายชื่อของพรรคเป็นร้อยละ 20 นั่นคือ พรรคหนึ่งจะมี สส.ทั้งสองระบบรวมกัน 90 คน (ร้อยละจะคิดจากจำนวน สส.ที่เป็นฐาน คือ 450 เนื่องจากอีก 20 เป็นจำนวนที่มีไว้เพื่อรองรับคะแนนส่วนเกิน เมื่อพิจารณาทั้งสองระบบร่วมกัน หากพรรคหนึ่งได้ สส.ระบบเขต 70 คน ก็จะได้ในระบบบัญชีรายชื่อเพิ่มอีก 20 คน หากได้ สส.ระบบเขต 90 คน ก็จะไม่ได้ สส.ในระบบบัญชีรายชื่ออีก หากได้ สส.ระบบเขต 95 คน ก็จะไม่ได้ สส.ในระบบบัญชีรายชื่ออีก แต่ 5 คนที่เกินมาก็จะไม่ถูกตัดออก ซึ่งจำนวน 5 คนนี้คือ เหตุที่จะต้องมีการกำหนดจำนวน สส. 450 ไม่เกิน 470 คน โดยจำนวน 5 คนนี้ก็จะได้รับการเฉลี่ยไปสู่พรรคอื่นๆ

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ได้อธิบายไปนั้นหากมีการกาสองครั้ง คือ การกาครั้งที่หนึ่ง คือ การเลือกระบบเขต การกาครั้งที่สอง คือ การเลือกระบบบัญชีรายชื่อ หรือสามครั้ง ก็จะเพิ่มครั้งที่สาม ซึ่งก็คือ บัญชีแบบเปิด (Open List) คือ การเลือกผู้สมัครในบัญชีรายชื่อ สิ่งที่จะเป็นประเด็นหยิบยก มีอยู่สองข้อใหญ่ๆ หนึ่ง คือสิ่งที่ได้เคยพูดไปแล้วว่าคะแนนเสียงที่ตกน้ำนั้นอยู่ในเขต แต่เอาชดเชยในบัญชีรายชื่อ สอง การได้จำนวน สส.ในระบบเขตเท่ากับร้อยละของคะแนนนิยมที่มีผู้ลงให้ในระบบบัญชีรายชื่อ เท่ากับบรรดาผู้สมัครที่อยู่ในบัญชีรายชื่อ ซึ่งผู้มีสิทธิเลือกตั้งประสงค์จะให้ได้มาเป็น สส.ด้วย จะไม่ได้เป็น สส.เลย เนื่องจากจำนวน สส.เต็มจากระบบเขตแล้ว

หากใช้วิธีการกาครั้งเดียวแล้วนำคะแนนมาใช้สองครั้ง ครั้งแรก คือ ใช้ในเขต ครั้งที่สอง คือ เป็นตัวกำหนดร้อยละของคะแนนนิยมอันจะเป็นตัวกำหนดจำนวน สส. โดยรวมของทั้งสองระบบ ซึ่งในการกาแบบนี้ หากปรากฏว่าจำนวน สส.ที่พรรคได้รับในระบบเขตเต็มตามร้อยละของคะแนนนิยมแล้ว การที่ไม่มี สส.เพิ่มมาจากบัญชีรายชื่อจะไม่เป็นประเด็นปัญหา เนื่องจากการกาครั้งเดียวนั้น บัญชีรายชื่อจะถูกจัดมาจากบรรดาผู้ที่ได้รับคะแนนทั้งหลายในเขตแต่ละเขตของแต่ละพรรคที่ไม่ได้เป็นผู้ได้รับเลือกในระบบเขตมาจัดเรียงตามร้อยละที่แต่ละคนได้รับเลือกในแต่ละเขต ไล่เรียงลงไปในระบบบัญชีรายชื่อของแต่ละพรรคตามลำดับมากไปหาน้อย

ทั้งนี้ ตามการเลือกแบบนี้คะแนนเสียงที่ตกน้ำกับคะแนนที่กลับมาเป็นคะแนนเดียวกันผู้ที่ถูกนำมาจัดเรียงในบัญชีรายชื่อ คือ ผู้ที่ได้รับคะแนนไปจากการเลือกในระบบเขตแล้วจะมีก็แต่เพียงผู้ที่กลับมาเหล่านี้ คือ ผู้ที่ไม่ได้รับเลือกในระบบเขต ว่าง่ายๆ แพ้ไปแล้วทำไมยังได้กลับมา ทางแก้พอมีอยู่ไว้มาคุยกันครับ