ระบบสัดส่วนผสม

โดย...เจษฏ์ โทณะวนิก นักวิชาการอิสระ

พื้นฐานของระบบสัดส่วนผสม คือ การทำให้คะแนนเสียงที่ประชาชนได้ลงให้กับผู้สมัครนั้น นอกจากจะไม่ตกน้ำหรือเสียไป เนื่องจากมิได้นำมานับคำนวณเพื่อให้เกิดผลจากการที่ได้เลือกแล้ว เช่น ระบบผู้ชนะได้หมด หรือผู้ผ่านเส้นคนแรกเป็นผู้ชนะ ที่คะแนนของที่สอง ที่สาม ไล่เรื่อยไป ไม่ได้นำมาใช้อันใดเลย พูดภาษาง่ายๆ คือ ตกน้ำ ยังทำให้คะแนนที่เป็นคะแนนของแต่ละบุคคลที่ได้รับการลงให้ในส่วนของเขตมีความสัมพันธ์กันกับคะแนนของแต่ละพรรคที่ได้รับการลงให้ในส่วนของบัญชีรายชื่อ

ยกตัวอย่าง รัฐธรรมนูญกำหนดให้มีสมาชิกสภาผู้แทน 400 คน ปรากฏว่าคะแนนความนิยมที่ประชาชนมอบให้พรรคหนึ่ง โดยการเลือกบัญชีของพรรคนั้นเป็นร้อยละ 20 จะส่งผลให้การผสมกันระหว่างเขตและบัญชีรายชื่อ พรรคหนึ่งจะได้ผู้แทน 80 คน หากพรรคหนึ่งได้ผู้แทนในระบบเขตไปแล้ว 60 คน จะได้เพิ่มจากระบบบัญชีรายชื่ออีก 20 คน หากได้ในระบบเขตไปแล้ว 80 คน ก็จะไม่ได้ในระบบบัญชีรายชื่ออีก

หากได้ในระบบเขตไปแล้ว 85 คน ก็จะไม่ได้ในระบบบัญชีรายชื่ออีก แต่จะไม่เสียอีก 5 คนที่เกินมา ซึ่งเรียกว่าคะแนนเสียงเกินส่วน ซึ่งส่วนเกินจะต้องได้รับการเฉลี่ยไปสู่พรรคอื่นๆ ทำให้จำนวนสมาชิกสภาผู้แทนไม่สามารถกำหนดไว้ตายตัว หากแต่ต้องมีจำนวนเผื่อไว้ ซึ่งในร่างรัฐธรรมนูญฉบับที่กำลังยกร่าง กำหนดจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนไว้ที่ 450 คน ไม่เกิน 470 คน ซึ่ง 20 คน คือจำนวนที่เผื่อไว้รองรับคะแนนเสียงเกินส่วนนั่นเอง

ส่วนของเขตแบ่งแยกได้เป็นหลายรูปแบบ แต่ที่ร่างรัฐธรรมนูญได้เลือกมาคือ แบบที่เรียกว่าผู้ผ่านเส้นคนแรกเป็นผู้ชนะ หรือเขตเดียวคนเดียว ซึ่งแน่นอนเมื่อใช้ระบบเขตเช่นนี้ คะแนนเสียงของลำดับถัดลงไปเรื่อยๆ จากที่หนึ่งก็จะตกน้ำหมด แต่เนื่องจากมีการกำหนดระบบบัญชีรายชื่อไว้ และกำหนดไว้แบบเป็นสัดส่วน ดังนั้นคะแนนของที่สองที่สาม ไล่เรื่อยไป จะถูกชดเชยโดยคะแนนของพรรคเหล่านั้นในระบบบัญชีรายชื่อ คือ ความเป็นสัดส่วนเกิดจากการผสม และระบบบัญชีรายชื่อรวมกันทั้งสองระบบจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนที่จะได้มาจะไม่เกินไปกว่าคะแนนนิยมที่เป็นร้อยละที่ได้มาจากระบบบัญชีรายชื่อ

ส่วนของบัญชีรายชื่อ ร่างรัฐธรรมนูญได้เลือกใช้บัญชีรายชื่อแบบเปิด ซึ่งบัญชีดังกล่าวจะได้มีการจัดลำดับของผู้สมัครรับเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อเอาไว้ แต่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งสามารถที่จะเลือกบุคคลจากในบัญชี อันจะส่งผลให้การจัดเรียงลำดับนั้นเปลี่ยนไป คราวหน้าจะมาอธิบายกันเพิ่มเติมถึงข้อเสนอของร่างรัฐธรรมนูญครับ