เธอกับฉัน ทบทวนตัวเรา

โดย...ชัยยศ จิรพฤกษ์ภิญโญ

สมศรีเป็นแม่ ภรรยา ลูกสาว เธออุทิศตัวให้กับครอบครัว สิ่งใดที่คนสำคัญในชีวิตต้องการ เธอยินดีเป็นธุระดูแลรับใช้อย่างดีเยี่ยม  คนภายนอกที่ต่างชื่นชมแต่สิ่งที่หลายคนอาจไม่ทราบคือ สภาพที่ครอบครัวมีปากเสียงกันบ่อยๆ การสื่อสารในครอบครัวบ่อยครั้งมีการตัดพ้อต่อว่าประชดประชัน ลำเลิกบุญคุณ ที่สุดทั้งสองก็ตัดสินใจแยกกันอยู่ รอเวลาว่าจะเลือกจบความสัมพันธ์หรือเยียวยาคืนดีได้

สมชัยกับสมหญิงใช้ชีวิตครอบครัวโดยมีลูกวัยรุ่น 2 คน สมชัยเติบโตมาในฐานะพี่ชายคนโต ดิ้นรนต่อสู้กับฐานะที่ยากจนมาก่อน ส่งเสียน้องๆ รวมถึงเลี้ยงดูครอบครัวจนมีความสุขพอประมาณ  สิ่งที่น่าเสียดายคือจะโดยรู้ตัวหรือไม่ก็ตาม สมชัยมักสื่อสารความรัก ความปรารถนาดีด้วยการวิพากษ์วิจารณ์การให้คำแนะนำสั่งสอนในแทบทุกเรื่อง หากมีการตอบโต้ก็ง่ายมากที่จะก่อเกิดการโต้เถียงมีปากเสียง ทางออกคือการเลือกที่จะไม่ตอบโต้ เงียบ บรรยากาศในบ้านจึงเหมือนมีการระวังตัว ไม่สื่อสาร สมหญิงต้องพยายามมีบทบาทเป็นตัวกลางและเหนื่อยหน่ายกับบทบาทนี้

สมชายทำงานอยู่ฝ่ายการตลาด เพื่อนร่วมงานลงความเห็นว่าสมชายทำงานเอาหน้า และหากมีความผิดพลาดใดเกิดขึ้น  สมชายก็มักปัดโอนความรับผิดชอบ เพื่อนร่วมงานต่างแสดงออกที่จะไม่ร่วมงานกับสมชาย

การสื่อสารเป็นช่องทางเชื่อมสัมพันธ์ระหว่างตัวเรากับผู้อื่นในความสัมพันธ์ที่ถักทอความแข็งแรงของความสัมพันธ์จะมีมากน้อยขึ้นกับองค์ประกอบที่ช่วยเสริม เติมความแข็งแรง  และลดทอนเหตุปัจจัย  องค์ประกอบที่บั่นทอนทำลายความสัมพันธ์  ดร.จอห์น กอตแมน นักจิตวิทยาด้านชีวิตสมรสได้ให้รูปแบบการสื่อสารไม่พึงประสงค์ 4 ลักษณะในฐานะรูปแบบการสื่อสาร การกระทำที่ทำร้าย บั่นทอนความสัมพันธ์ โดยมีเป้าโจมตีที่ตัวบุคคล คือ

1) วิจารณ์  โดยเนื้อหาไม่ได้มุ่งเฉพาะที่เรื่องราว ตัวงาน หรือเหตุการณ์ แต่มุ่งกระทบหรือโจมตีตัวบุคคล    

2) ดูถูก ประชด เสียดสี ผ่านการใช้คำพูดที่ลดทอนคุณค่าของอีกฝ่าย นอกจากไม่ช่วยเรื่องการพัฒนาคุณภาพงาน  ผลที่ตามมาคือการสร้างบาดแผลในจิตใจของผู้อื่น การลดทอนคุณค่าของอีกฝ่ายสะท้อนคุณภาพจิตใจของผู้สื่อสารที่ไม่เคารพในตัวเองและไม่เคารพต่อผู้อื่น

3) การโยนความผิดให้คนอื่น เป็นกลไกปกป้องตัวเองของหลายคนที่ไม่สามารถรับผิดชอบการกระทำของตัวเองได้ ผลลัพธ์ของการสื่อสารลักษณะนี้ คือ การตัดโอกาสของการเรียนรู้และพัฒนาตัวเอง หัวใจสำคัญของการเรียนรู้และเติบโตในคุณภาพการงาน คือ การเรียนรู้จากความผิดพลาด ความล้มเหลวเพื่อสามารถฝึกฝนพัฒนา และแก้ไขปรับปรุงได้

4) ไม่สื่อสาร เงียบ ไม่ตอบสนองใดๆ เปรียบเสมือนการถอดสายที่เชื่อมต่อความสัมพันธ์ระหว่างกัน เหมือนการปลีกวิเวกไม่ยุ่งเกี่ยว  แต่อีกด้านก็คือการตัดตอนเพิกถอนความสัมพันธ์ระหว่างกัน

เราทุกคนต่างต้องการความสัมพันธ์ที่เชื่อมโยงผูกพันเกื้อกูลต่อกัน ทั้งยังต้องการการยอมรับและอยู่ในความแตกต่าง พร้อมๆ กับการอยู่กับความคาดหวังที่มีต่อคนรอบข้าง หรือแม้แต่กับตัวเอง ความขัดแย้งในความสัมพันธ์เพราะความแตกต่าง ความไม่ลงรอยจนเป็นเรื่องปกติ  แต่การรับมือกับความขัดแย้งความแตกต่างนี่เองที่อาจเป็นปัญหาสำคัญ ดังเช่น การวิจารณ์ ตัดสิน การดูแคลน การกล่าวโทษ ทำร้ายจิตใจ ผลกระทบคือ การตอบโต้และทำให้เกิดการลุมลามของความรุนแรงตามมา

ปัญหาสำคัญ คือ การยึดติดกับความคาดหวังในความสัมพันธ์และดำเนินชีวิต  เราทุกคนต่างมีความคาดหวังทั้งโดยเจตนาและไม่เจตนา เมื่อเราพบว่าความคาดหวังไม่สอดคล้องกับบริบทสถานการณ์ที่เกิดขึ้น  พบว่าต้นทุนของการยึดถือความคาดหวังสูงมากกว่าที่พึงรับได้  หรือพบว่าเรามีทางเลือกอื่นที่มากกว่าการอยู่กับความคาดหวังเดิมๆ  การเรียนรู้นี้ก็ ทำให้เราตัดสินใจอย่างรับผิดชอบตัวเองได้  สร้างคุณภาพชีวิตที่ดีกว่า ตัวการยึดติดกับความคาดหวังที่ก่อปัญหา ผลเสียหายกระทบชีวิตความสัมพันธ์จึงเป็นสิ่งที่ต้องรู้เท่าทัน

เรื่องราวจากกรณีศึกษาข้างต้นเกิดขึ้นกับหลายครอบครัวสาเหตุสำคัญของการสื่อสารลักษณะนี้เนื่องมาจากความเชื่อในตัวเองที่ยึดถือกับคำว่า “ควร ต้อง น่าจะ”  ถ้อยคำเหล่านี้เป็นตัวกำกับความคิด ความรู้สึก และการกระทำ จนกระทั่งการสื่อสารที่เกิดขึ้นมีลักษณะบิดเบือนไม่สอดคล้องกับความรู้สึก ความคิด ความต้องการจริงๆ  เช่น หลายคนแสดงความปรารถนาดีผ่านการวิจารณ์ ตำหนิ  หลายคนบ่นว่าประชดเพราะต้องการความเข้าใจและการเห็นใจ หลายคนเลือกที่จะเงียบไม่สื่อสารเพราะต้องการแก้ไขปัญหา

เมื่อใดที่สัญญาณการสื่อสารทางลบกำลังจะเกิดขึ้น  เราสามารถใช้เป็นสัญญาณเตือนตัวเองเพื่อหยุดการสื่อสารในลักษณะนี้  ใช้เป็นโอกาสสำรวจโดยเชื่อมโยงกับตัวเองว่าความปรารถนาที่แท้จริงคืออะไร วิธีการตอบโต้เป็นเพียงปฏิกิริยาจากอารมณ์ชั่ววูบ  หรือมาจากสติปัญญา วิจารณญาณการหยุดตัวเองและตอบสนองอย่างเหมาะสมเป็นงานท้าทายและงานหนัก  กระนั้นผลตอบแทนคือ ความรัก ความเข้าใจที่ดีต่อกันในความสัมพันธ์ที่เรามีกับบุคคลสำคัญในชีวิต