ความเชื่อมโยงระหว่างธุรกิจท่องเที่ยว กับปัญหาหมอกควัน

โดย...ผศ.ดร.อนันต์ วัฒนกุลจรัส

หมอกควันในจังหวัดภาคเหนือได้กลายเป็นปัญหาหลักประจำปีที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพร่างกายและการดำเนินชีวิตของผู้คนอย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะคนในพื้นที่ซึ่งมีแหล่งพำนักพักพิงอยู่ตรงนั้น จึงยากที่จะหลีกเลี่ยงหมอกควันได้ แต่จำเป็นต้องแบกรับภาระหมอกควันเป็นประจำทุกปี ในทางตรงข้าม นักท่องเที่ยวชาวไทยและชาวต่างชาติสามารถเลี่ยงที่จะไม่เดินทางไปยังจังหวัดที่ประสบปัญหาหมอกควันได้อย่างอิสระ ไม่ว่าจะเปลี่ยนไปท่องเที่ยวจังหวัดอื่นแทน เลื่อนการเดินทางท่องเที่ยว หรือไม่ก็ยกเลิกการเดินทางท่องเที่ยวไปเลย

สถานการณ์นี้ชี้ให้เห็นว่านักท่องเที่ยวมีความยืดหยุ่นสูงต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศเมื่อเทียบกับคนในจังหวัดที่ประสบหมอกควัน ผลที่ตามมาประการหนึ่งก็คือ ธุรกิจที่มุ่งเน้นการให้บริการแก่นักท่องเที่ยวเป็นหลักจะได้รับผลกระทบทางลบที่สูงเมื่อเทียบกับธุรกิจที่ไม่ได้ให้บริการแก่นักท่องเที่ยวเป็นหลัก และโดยทั่วไปมักจะมองไปที่ผลกระทบต่อธุรกิจบริการที่พักโดยเฉพาะธุรกิจโรงแรม แต่ความเป็นจริงแล้วยังมีอีกหลายธุรกิจท่องเที่ยวที่ได้รับผลกระทบทั้งทางตรงและทางอ้อม เราลองมาพิจารณาผลกระทบของปัญหาหมอกควันในเชียงใหม่โดยใช้แนวคิดของ “ความเชื่อมโยงระหว่างธุรกิจท่องเที่ยวแต่ละสาขา”

สถานการณ์ปัญหาหมอกควันในเชียงใหม่ทำให้ยอดการเข้าพักโรงแรมของนักท่องเที่ยวที่จะไปเยือนเชียงใหม่ลดลงถึงร้อยละ 50 แต่เนื่องจากธุรกิจโรงแรมมีการแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการท่องเที่ยวกับธุรกิจท่องเที่ยวต่างๆ อยู่ด้วย ย่อมส่งผลกระทบต่อปริมาณการหมุนเวียนของกระแสเงินผ่านรายรับและรายจ่ายระหว่างธุรกิจโรงแรมกับธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ

ผลกระทบด้านแรก คือ เมื่อธุรกิจโรงแรมชะลอตัวลง ความต้องการใช้ปัจจัยการผลิตขั้นกลางประเภทสินค้าและบริการท่องเที่ยวจากธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ ที่มีความเชื่อมโยงไปข้างหลังกับธุรกิจโรงแรมย่อมจะหดตัวตามลงไปด้วย จากรูปที่ 1 ซึ่งแสดงรายจ่ายที่ธุรกิจโรงแรมในเชียงใหม่จ่ายให้กับธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ (ความเชื่อมโยงไปข้างหลัง) คาดการณ์ว่าผลกระทบจากการชะลอตัวของธุรกิจโรงแรมจะกระจายไปยังธุรกิจบริการอาหารและเครื่องดื่มมากที่สุด รองลงมาเป็นธุรกิจบริการที่พักด้วยกันเอง ตามด้วยธุรกิจบริการนำเที่ยวและบริการจอง และผลกระทบที่เหลือกระจายไปยังธุรกิจของฝากและของที่ระลึก ธุรกิจบริการขนส่งผู้โดยสารทางรถยนต์ และธุรกิจบริการท่องเที่ยวอื่นๆ อย่างละเท่าๆ กัน

ผลกระทบด้านที่สอง คือ เนื่องจากบริการด้านที่พักของธุรกิจโรงแรมก็เป็นหนึ่งในปัจจัยการผลิตขั้นกลางของธุรกิจท่องเที่ยวต่างๆ ที่มีความเชื่อมโยงไปข้างหน้ากับธุรกิจโรงแรม การที่ธุรกิจโรงแรมชะลอตัวทำให้ธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ ที่มีความเชื่อมโยงไปข้างหน้าเกิดภาวะติดขัดจากการขาดแคลนบริการด้านที่พักไปด้วย จากรูปที่ 2 ซึ่งแสดงรายรับที่ธุรกิจโรงแรมในเชียงใหม่รับจากธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ (ความเชื่อมโยงไปข้างหน้า) คาดการณ์ว่าผลกระทบจากการชะลอตัวของธุรกิจโรงแรมจะกระจายไปยังธุรกิจบริการที่พักด้วยกันเองมากที่สุด รองลงมาเป็นธุรกิจบริการท่องเที่ยวอื่นๆ ตามด้วยธุรกิจบริการนำเที่ยวและบริการจอง ธุรกิจบริการอาหารและเครื่องดื่ม ธุรกิจบริการขนส่งผู้โดยสารทางรถยนต์ และธุรกิจของฝากและของที่ระลึก ตามลำดับ

กรณีศึกษาของเชียงใหม่นี้ชี้ให้เห็นว่าธุรกิจท่องเที่ยวต่างๆ นอกจากจะได้รับผลกระทบโดยตรงจากการลดลงของนักท่องเที่ยวแล้ว ยังได้รับผลกระทบโดยอ้อมจากการชะลอตัวของธุรกิจโรงแรมด้วย อันเนื่องจากความเชื่อมโยงระหว่างธุรกิจท่องเที่ยวสาขาต่างๆ กับธุรกิจโรงแรม ผลกระทบจะยิ่งมากขึ้นถ้าหากธุรกิจโรงแรมเป็นรายใหญ่ที่มีสัดส่วนการซื้อสินค้าและบริการในปริมาณมากเมื่อเทียบกับปริมาณจำหน่ายทั้งหมด อย่างไรก็ตามปัญหาหมอกควันสร้างผลกระทบต่อธุรกิจท่องเที่ยวไม่เท่ากันในแต่ละจังหวัด เพราะธุรกิจท่องเที่ยวในแต่ละจังหวัดในภาคเหนือมีระดับความเชื่อมโยงที่แตกต่างกันไป หากความเชื่อมโยงระหว่างธุรกิจท่องเที่ยวต่างๆ มีอยู่สูงมาก ผลกระทบก็จะสูงตามไปด้วย ... ปัญหาหมอกควันในภาคเหนือจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก เมื่อมองถึงความเชื่อมโยงระหว่างธุรกิจแต่ละสาขา

ที่มา : การจัดเก็บข้อมูลของ หน่วยงานภาครัฐและผู้ประกอบการเอกชนเพื่อสร้างบัญชีประชาชาติด้านการท่องเที่ยวสำหรับประเทศไทยโครงการวิจัยประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2557 สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ โดย ผศ.ดร.อนันต์ วัฒนกุลจรัส รศ.ดร.พรเพ็ญ วรสิทธา และ รศ.ดร.อุดมศักดิ์ ศีลประชาวงศ์ คณะพัฒนาการเศรษฐกิจ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ ผู้สนใจสามารถติดต่อสอบถามได้ที่ [email protected]