พิธีเผาศพพระมอญ ที่วัดไพชยนต์ ปากลัด

โดย...ส.สต

วัดไพชยนต์พลเสพย์ อ.พระประแดง จ.สมุทรปราการ จัดพิธีพระราชทานเพลิงศพพระราชมงคลมุนี (ทองอยู่ ปัญญาพโล ป.ธ.4) อดีตเจ้าอาวาสตามประเพณีมอญอย่างยิ่งใหญ่โอฬาร เมื่อวันที่ 15 มี.ค. 2558 โดยสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ ผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ เป็นประธาน พร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์ และพุทธศาสนิกชนที่มาไว้อาลัยเต็มวัด

เมื่อพิธีพระราชทานเพลิงศพเริ่มขึ้น ปี่พาทย์มอญเครื่องใหญ่บรรเลงกระหึ่ม เสียงมอญร้องไห้ดังโหยหวน สร้างความสะเทือนใจและอารมณ์ของผู้ไปไว้อาลัยหลวงพ่อในวัย 88 ปี อดีตเจ้าอาวาสตลอดเวลา

พระราชมงคลมุนี (ทองอยู่ ปัญญาพโล ป.ธ.4) พื้นเพเดิมอยู่ที่ลาดกระบัง สมุทรปราการ เป็นครอบครัวชาวมอญ นามสกุลสุทธิ เกิดเมื่อวันที่ 9 ธ.ค. 2468 บรรพชาวัดกลาง และอุปสมบทที่วัดสังฆราชา ลาดกระบัง ย้ายมาอยู่วัดไพชยนต์พลเสพย์เมื่อปี 2507 จนกระทั่งขึ้นดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสเมื่อวันที่ 31 พ.ค. 2547 มรณภาพเมื่อวันที่ 13 มิ.ย. 2557

ก่อนจะเข้าพิธีเผาแบบมอญ หรือเผาจริงจะเริ่มในเวลา 21.00 น. นั้น ได้มีพิธีพระราชทานเพลิงศพตามปกติในตอนบ่าย พระเถระที่นิมนต์พิจารณาผ้ามหาบังสุกุลต้องถือพัดยศทุกรูป ขณะที่ข้าราชการแต่งชุดขาว ทุกขั้นตอนเป็นพิธีการ จนกระทั่งพระราชพิธีจบ เจ้าพนักงานจากสำนักพระราชวังถอดหีบทองทึบที่ตั้งเป็นเกียรติยศกลับที่ตั้ง พิธีเผาศพแบบมอญก็เริ่มขึ้น เช่น รำมอญ และแสดงโขน จนกระทั่งเวลา 20.30 น. เจ้าหน้าที่ หรือสัปเหร่อ และผู้ช่วยเข้ามาจัดแจงความพร้อมที่หีบศพหลวงพ่อพระราชมงคลมุนี ซึ่งประดิษฐานในโลงมอญ ที่มีรูปร่างก้นสอบ ปากบาน ด้านนอกประดับตกแต่งด้วยสีสันตระการตา มีช่องหน้าต่างด้านละ 3 ช่อง มองเห็นศพห่มผ้าเหลืองชัดเจน ประดิษฐานที่ปราสาทเมรุมอญเก้ายอด หลังเดียวกันกับที่ประดิษฐานหีบทองทึบ ของพระราชทาน

 

ขั้นตอนเผาจริงตามพิธีมอญนั้น เจ้าหน้าที่เชิญหีบศพหลวงพ่อมาประดิษฐานบนตะแกรงเหล็ก เพื่อให้เผาไหม้ได้สะดวก ม่านที่ประดับทั้ง 4 ด้านถูกรื้อออก

เจ้าภาพนิมนต์พระเถระระดับประเทศ ได้แก่ สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ วัดปากน้ำ ประธานผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช ทอดผ้ามหาบังสุกุล สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท) วัดไตรมิตร เจ้าคณะใหญ่หนตะวันออก พิจารณาผ้า เสร็จแล้วสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์เป็นประธานจุดเพลิง หรือเผาจริงในเวลา 21.00 น. จากนั้นประชาชนจำนวนมากทยอยมาใส่ไฟ ตามลำดับ เมื่อไฟลุกโชน เจ้าหน้าที่ต้องฉีดน้ำคอยดับไฟตลอดเวลา มิเช่นนั้นไฟแรงจะเผาหมดทั้งเมรุ ในขณะนั้นพลุลูกแล้วลูกเล่าถูกจุดขึ้น เหมือนจะบอกว่าหลวงพ่อมาสั่งลาแล้ว

การจัดพิธีเผาศพแบบมอญถวายพระราชมงคลมุนี เนื่องด้วยหลวงพ่อมีเชื้อมอญจากลาดกระบัง อีกทั้งวัดไพชยนต์พลเสพย์ก็ถือว่าเป็นวัดมอญ ย่านปากลัด วัดหนึ่ง

 

เมื่อพระเถระเชื้อสายมอญมรณภาพ ทางวัดต้องจัดพิธีให้สมเกียรติ และตามวัฒนธรรมประเพณีชาวมอญ สิ่งหนึ่งที่เห็นแล้วสามารถบอกได้ว่าเป็นศพมอญนั่นคือโลงศพ และปราสาทมอญ

หนังสือที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพพระราชมงคลมุนีให้ข้อมูลว่า โลงศพมอญมี 2 สกุลช่าง คือ โลงมอญน้ำจืด และโลงมอญน้ำเค็ม หากพูดตามพื้นที่ได้แก่สกุลช่างปากลัด และสมุทรสาคร ลักษณะทั่วไปคล้ายคลึงกัน ต่างกันที่ลวดลาย

โลงมอญสกุลช่างปากลัดมีลวดลาย 10-30 ลาย เจาะช่องหน้าต่างประดับลวดลายขุนแผนเปิดม่าน

ส่วนโลงสกุลช่างสมุทรสาคร ประดับลวดลาย 20-50 ลาย พร้อมกับเจาะช่องหน้าต่างเป็นรูปคล้ายซุ้มประตูโบสถ์

คติความเชื่อตามวิถีพุทธ ถือว่าความตายเป็นเรื่องธรรมดา เพราะเป็นเรื่องที่แท้แน่นอนของชีวิตที่ทุกคนไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ แต่การจัดพิธีหลังการตายไม่ถือว่าเป็นเรื่องธรรมดา แต่ทำแบบโอฬาร ถ้าผู้ตายเมื่อมีชีวิตมีอำนาจวาสนา ยศถาบรรดาศักดิ์ใหญ่โต การจัดพิธีศพจะโอฬารยิ่งขึ้น เพื่อให้สมเกียรติ หรือเป็นเกียรติแก่ผู้ตาย

ผู้ยิ่งใหญ่บางราย ญาติใช้เงินจัดงานศพเป็นจำนวนมาก ถ้าตามชนบทด้วยแล้วจะต้องมีค่าอาหารเลี้ยงประชาชนที่มาในงานศพทุกวัน ตั้งแต่วันตายจนถึงวันเผา ในกรณีที่ตั้งสวด 3 วัน หรือ 7 วันแล้วเผา

นอกจากนั้น ในวันเผาจะมีมหรสพ เช่น ภาพยนตร์ หรือลิเก มาให้ความบันเทิงแก่ผู้มาร่วมงานศพด้วย

ส่วนศพพระคุณเจ้าที่เป็นพระเถระ หรือมหาเถระ จะตั้งศพนานเกิน 100 วัน หรือถึง 1 ปีก็มี เพราะลูกศิษย์มาขอเป็นเจ้าภาพสวดศพตลอด จึงต้องเปิดสวดทุกวันไม่เคยขาด ยกเว้นวันสำคัญของชาติหรือศาสนา ดังเช่นพระศพสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช วัดบวรนิเวศวิหาร ผ่านไป 1 ปีแล้ว ยังเปิดสวดทุกวัน และยังไม่กำหนดวันออกเมรุ แม้ว่ารัฐบาลจะประชุมเตรียมพร้อมแล้วก็ตาม

ส่วนการจัดเผาศพพระเถระอย่างมอญนั้น มีพิธีแตกต่าง และพิเศษมากขึ้น เพราะชาวมอญเคารพหนักแน่นในพระพุทธศาสนา เมื่อพระเถระที่เคารพมรณภาพ จะต้องจัดสร้างปราสาทเพื่อเป็นที่เผาโดยเฉพาะ เพื่อไม่ให้ปะปนกับศพชาวบ้านที่เผาที่เมรุ หรือเชิงตะกอนในวัดนั้นๆ ทั้งนี้ชาวมอญเชื่อว่าเมื่อพระเถระมรณภาพบริสุทธิ์ เมรุที่เผาศพพระเถระต้องบริสุทธิ์ด้วย

ส่วนปราสาทที่สร้างนั้นจะยิ่ง จะใหญ่ หรือย่อมลงมาบ้าง ก็ขึ้นอยู่กับปัจจัยและทุนทรัพย์ ถ้าหากทำปราสาทขนาดเก้ายอด เช่นที่วัดไพชยนต์พลเสพย์นั้น ปราสาทแต่ละยอดมีเจ้าภาพ เพราะยอดหนึ่งราคา 1 แสนบาท

การพิธีศพแบบมอญ เป็นการบอกหลายอย่าง นอกจากความเหนียวแน่นในวัฒนธรรมประเพณี ยังสามารถบอกตัวตนชนชาติมอญด้วยว่าเคร่งครัดในวัฒนธรรมประเพณี ไม่ว่าจะตั้งถิ่นฐานที่ใดก็ตาม

 

วัดไพชยนต์พลเสพย์

หนังสือที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพพระราชมงคลมุนี อดีตเจ้าอาวาสวัดไพชยนต์พลเสพย์ เล่าประวัติว่า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ทรงสร้าง พศ 2365 ขณะที่เป็นกรมหมื่นศักดิพลเสพ มีความเป็นมาตามพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ในสมัยรัชกาลที่ 2 และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าว่า

ในคราวเมื่อสร้างป้อมเมืองสมุทรปราการ ทรงพระราชดำริว่า ป้อมที่สร้างขึ้นที่เมืองนครเขื่อนขันธ์ แต่ก่อนยังค้างอยู่ไม่สำเร็จสมบูรณ์ จึงโปรดให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ เป็นแม่กองทำการสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่ยังค้างอยู่ ให้สร้างป้อมอีกป้อมหนึ่งชื่อป้อมเพชรหึง และให้ขุดคลองลัดหลังเมืองนครเขื่อนขันธ์คลองหนึ่งมาทะลุออกคลองตาลาว

คลองลัดที่ขุดใหม่นี้มีความยาว 50 เส้น กว้าง6 วา ลึก 5 ศอก กรมหมื่นศักดิพลเสพทรงสร้างวัดขึ้นในคลองลัดที่ขุดใหม่นี้วัดหนึ่ง

ส่วนชื่อวัดนั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าเมื่อแรกสร้างในรัชกาลที่ 2 เห็นจะเรียกว่า วัดกรมศักดิ์ หรือวัดปากลัด ถึงรัชกาลที่ 3 คนทั้งหลายก็คงเรียกว่าวัดวังหน้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 4พระราชทานนามว่าวัดไพชยนต์พลเสพย์

เมื่อแรกสร้างนั้น กรมหมื่นศักดิพลเสพคงจะได้เป็นพระธุระอุปการะมาโดยตลอด และเมื่อทรงดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพในรัชกาลที่ 3 วัดนี้ก็คงมีความสำคัญมากขึ้น และคงมีฐานะเป็นพระอารามหลวงในรัชกาลนี้ ประกอบทั้งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชนิยมในการสร้างวัด ถึงกับมีคำพังเพยเล่าสืบต่อกันมาในรัชกาลที่ 1 ว่า ใครรบทัพจับศึกเก่งก็เป็นคนโปรด ในรัชกาลที่ 2 ใครเป็นนักเลงกลอนก็เป็นคนโปรด

ในรัชกาลที่ 3 ใครสร้างวัดวาอารามก็เป็นคนโปรด เพราะฉะนั้นวัดไพชยนต์พลเสพย์คงจะร่งุ เรืองมากในรัชกาลที่ 3 เรื่องการบูรณะซ่อมแซมพระอารามนี้ มีรับสั่งให้เอาทองคำเปลวไปจ่ายให้ช่างรักปิดเสาเม็ดเทียนในพระอุโบสถ กระจัง เสามุขเด็จหน้าหลังพระวิหารใหญ่ในรัชกาลต่อๆ มา ไม่มีหลักฐานว่าวัดนี้ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์อีกหรือไม่อย่างไรวัดนี้ยังคงมีฐานะเป็นพระอารามหลวงตราบเท่าทุกวันนี้