จากเสื้อยืดของซัคเกอร์เบิร์กถึงหลักสันโดษ

โดย...เชาวลิต บุณยภูษิต เครือข่ายพุทธิกา http://www.budnet.org

เมื่อไม่นานมานี้ มาร์ก ซัคเกอร์เบิร์ก ผู้ก่อตั้ง facebook พูดถึงเหตุผลที่เขาชอบใส่เสื้อยืดสีเทาทุกวันว่า การเลือกเสื้อผ้าเป็นการตัดสินใจในเรื่องเล็กน้อย เขาไม่อยากเสียเวลากับเรื่องเหล่านี้ เพราะในแต่ละวันเขามีเรื่องสำคัญให้คิดและตัดสินใจมากกว่าเรื่องการแต่งกายด้วยอิทธิพลของสื่อออนไลน์แห่งยุคสมัย ทำให้คำพูดของผู้ก่อตั้ง facebook เป็นข่าวและถูกกล่าวถึงไปทั่วทั้งโลกอันที่จริงแนวคิดเรื่องนี้ ไม่ใช่เป็นแนวคิดใหม่แต่อย่างใดเพียงแต่เราอาจจะละเลยไม่ได้ใส่ใจ หรือคิดว่าไม่ใช่เรื่องใกล้ตัว ต้องให้คนชาติตะวันตกยกขึ้นมาพูดเสียก่อนเราจึงจะยอมรับกัน

มหาบุรุษของโลกชาวอินเดียอย่างเช่น มหาตมะ คานธีก็ยึดถือคติเรื่องความเป็นอยู่ที่เรียบง่ายนี้ ดังที่ท่านพูดถึงการดำเนินชีวิตของท่านไว้ว่า “เป็นอยู่อย่างเรียบง่าย แต่คิดใฝ่ให้สูง”แนวคิดดังกล่าวก็คือหลักเรื่อง “สันโดษ” ในพระพุทธศาสนานั่นเอง!!ทั้งที่ความสันโดษเป็นเรื่องใกล้ตัวที่เราได้ยินได้ฟังอยู่ทุกเมื่อเชื่อวัน แต่ความเข้าใจของผู้พูดและผู้ฟังอาจจะไม่ชัดเจนและความชัดเจนอาจจะสวนทางกันกับความถี่ที่ได้ยินคำนี้แนวคิดนี้โดยส่วนตัวผมนิยมมาก่อน เพียงแต่เข้าใจแค่ความหมายของคำ แต่เพิ่งได้เข้าใจความหมายของสันโดษตลอดสาย และได้เห็นตัวอย่างที่ยืนยันให้เราหนักแน่นตอนที่ได้ไปบวชที่วัดญาณเวศกวันเมื่อพรรษา 2550พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต) องค์อุปัชฌาย์เป็นผู้ที่อธิบายเรื่องสันโดษจนผมสิ้นสงสัย และท่านปฏิบัติตนเป็นตัวอย่างให้เห็น ทำให้คนรุ่นหลังได้มีตัวอย่างและแบบอย่างดำเนินตาม

ท่านสอนเสมอว่า ให้สันโดษในปัจจัย 4 เพื่อจะได้ไม่กระวนกระวายมุ่งแต่แสวงหาวัตถุสิ่งเสพ แล้วทุ่มเทเวลาให้กับการเจริญไตรสิกขา สร้างสรรค์สิ่งที่ดีงามและเป็นประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น อาจจะเป็นด้วยแนวคิดนี้ท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่ร่มรื่นกุฏิพระทั้งวัดไม่มีเครื่องปรับอากาศ รวมทั้งกุฏิเจ้าอาวาสก็ทำตามคติแห่งความเป็นอยู่ที่เรียบง่ายที่สุดตามวิสัยแห่งสมณะ เพื่อพระภิกษุจะได้มีเวลาเจริญไตรสิกขา ศึกษาฝึกฝนตนเองสั่งสอนธรรมะและปฏิบัติหน้าที่เพื่อประโยชน์สุขของพหุชนท่านอธิบายไว้ในหนังสือ “รู้ไว้เสริมปัญญา และพัฒนาคน” ว่า สันโดษคือ ความพอใจในสิ่งที่ตนมีตนได้ ความพอใจในสิ่งที่ได้มาเป็นของตนด้วยความเพียรพยายามอันชอบธรรมอย่างไรก็ตาม ถ้าใช้สันโดษอย่างเดียว ก็ไปหยุดที่ความพอใจความสุขใจ แล้วก็จบแค่นั้น ผลที่จะตามมาคือความขี้เกียจ

“พระพุทธเจ้าไม่เคยสอนสันโดษแบบนี้”ในระบบความสัมพันธ์ของหลักธรรมเรื่องสันโดษ สองอย่างที่สำคัญมากคือ 1.สันโดษในอะไร และ 2.สันโดษแล้วต่อด้วยอะไร (สันโดษแล้วต้องทำอะไรต่อ)สันโดษต่อด้วยวัตถุปัจจัยบำรุงชีวิต “ถ้าเป็นคฤหัสถ์เราก็ขยายความหมายว่าพอใจในวัตถุบำรุงบำเรอปรนเปรอความสุข มีความสุขได้ง่ายด้วยวัตถุสิ่งเสพตามมีตามได้ ไม่ต้องวุ่นวายทะเยอทะยานมักมากในสิ่งเสพเหล่านั้น”ท่านอธิบายเพิ่มเติมว่า เมื่อสันโดษในสิ่งเสพใช้สอยแล้วพระพุทธเจ้าไม่ได้ทิ้งไว้ลอยๆ แต่ตรัสสอนต่อว่าไม่ให้สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะสันโดษเป็นปัจจัยอย่างหนึ่งในระบบความสัมพันธ์ของกระบวนการปฏิบัติธรรม จึงต้องมีความมุ่งหมายเพื่อจะก้าวหน้าในธรรม สันโดษเป็นปัจจัยสนับสนุนความเพียร

กล่าวโดยสรุป “พอเราสันโดษในวัตถุสิ่งเสพ เราก็สงวนเวลา แรงงาน และความคิด ไว้ได้ทั้งหมด แล้วเราก็เอาเวลาแรงงาน และความคิดนั้นมาทุ่มให้กับความเพียรพยายามในการปฏิบัติหน้าที่การงาน”จากหลักธรรมะข้อนี้ ท่านถ่ายทอดออกมาเป็นคำสอนในธรรมนิพนธ์และธรรมบรรยายเรื่องต่างๆ ตลอดถึงแนวคิดในการสร้างวัดญาณเวศกวัน โดยลัคนา กนกพันธรางกูรกรรมการและเลขานุการคณะกรรมการฝ่ายหาทุนสร้างอาคาร“ญาณเวศก์ธรรมสมุจย์” เล่าถึงกระแสพระดำรัสของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ในวโรกาสที่เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดหอสมุดดังกล่าวเมื่อวันเสาร์ที่ 4 พ.ย. 2549“เมื่อทรงพระดำเนินมาหอสมุด มีรับสั่งว่า วัดร่มรื่นดี

กราบทูลว่า หลักการที่ท่านเจ้าคุณวางไว้คือ เขตพุทธาวาสให้มีการประดับตกแต่งได้ตามสมควรเพื่อเป็นพุทธบูชาและเจริญจิตตภาวนาแก่ประชาชน แต่ในเขตสังฆาวาสให้เป็นธรรมชาติที่สุด ทำอะไรให้ง่ายแก่การดูแลรักษา เพื่อพระจะได้มีเวลาเจริญไตรสิกขา และเผยแผ่พระศาสนา อย่าให้พระเป็นสุครีพที่ต้องเสียกำลังไปกับการถอนต้นรัง”ผมคิดว่าคติเรื่องนี้แม้แต่คฤหัสถ์ (ผู้ครองเรือน) หรือเราๆ ท่านๆ ทั่วไปก็น่าจะและควรจะนำมาปรับเข้ากับชีวิตประจำวันได้เช่นกัน