ให้คนกลางตรวจสอบ

ช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมา กรณีศาลปกครองสูงสุดมีคำสั่งให้การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยจ่ายค่าชดเชยแก่ผู้ป่วยที่ได้รับผลกระทบจากการทำเหมืองถ่านหินและโรงไฟฟ้าถ่านหินแม่เมาะ จ.ลำปาง ถือเป็นกรณีตัวอย่างที่หน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนจะดำเนินโครงการ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อประชาชนได้ตระหนัก

ปฏิเสธไม่ได้ว่าการดำเนินโครงการของรัฐและเอกชนในอดีตนั้น แทบไม่มีกระบวนการรับฟังความเห็นจากภาคประชาชน ยิ่งไม่ต้องพูดถึงการควบคุมมาตรฐานความปลอดภัย ตัวอย่างความเสียหายที่เกิดขึ้นมากมาย ไม่ว่าจะเป็นเขื่อนปากมูลที่ยังมีการต่อสู้เรียกร้องมาจนถึงปัจจุบัน เหมืองตะกั่ว คลิตี้ จ.กาญจนบุรี เหมืองแคดเมี่ยม บ้านแม่ตาว อ.แม่สอด จ.ตาก ที่มีคนได้รับสารพิษล้มป่วยจำนวนมาก ยังไม่รวมถึงเรื่่องเล็กเรื่องน้อย โรงงานส่งเสียงดัง ส่งกลิ่นเหม็น หรือแม้แต่ร้านรับซื้อของเก่าที่ไม่รู้จักวัตถุอันตรายอย่างสารกัมมันตรังสี หรือวัตถุระเบิด ดังที่เคยเกิดผลกระทบร้ายแรงมาแล้ว

ล่าสุด กรณีเหมืองทองที่ จ.พิจิตร ก็มีกระแสข่าวเรื่องสารพิษรั่วไหลลงสู่พื้นที่นาข้าวรอบๆ เหมือง แต่ก็ยังไม่มีหน่วยงานใดๆ ตรวจสอบให้รู้ชัด ขณะที่ตัวแทนชาวบ้านส่วนหนึ่งเข้าแจ้งความดำเนินคดีกับนักวิชาการที่เผยแพร่ข่าวผ่านสื่อสังคมออนไลน์ เนื่องจากทำให้สังคมเข้าใจผิดและวิตกว่าอาจกระทบต่อการขายผลผลิตข้าวในพื้นที่ ด้านตัวแทนบริษัทที่ทำเหมืองก็ได้ที กล่าวหาว่าเป็นกระบวนการประโคมข่าว ทำให้บริษัทได้รับความเสียหาย นี่เป็นอีกกรณีหนึ่งซึ่งทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องต้องให้ความสำคัญนำมาเป็นบทเรียน เพื่อมิให้ปัญหาขัดแย้งระหว่างการทำธุรกิจและผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมบานปลายจนปิดช่องโครงการพัฒนาของประเทศนี้เสียทั้งหมด

ปฏิเสธไม่ได้ว่า ความผิดพลาดที่เคยเกิดขึ้นในอดีต ทำให้ประชาชนไม่เชื่อใจหน่วยงานรัฐและบริษัทเอกชนที่เข้ามาดำเนินโครงการต่างๆ ไม่ว่าจะยกอ้างเหตุผลน่าเชื่อถือเพียงใด ขณะที่ภาควิชาการซึ่งแม้จะได้รับความเชื่อถือ แต่ก็ขาดโอกาสที่จะเก็บข้อมูลและตรวจสอบข้อเท็จจริงต่างๆ ได้อย่างเพียงพอที่จะให้คำตอบที่แม่นตรง กรณีความห่วงใยเรื่องสารบางชนิดที่รั่วไหลลงพื้นที่นาข้าวรอบเหมืองทองล่าสุดเป็นตัวอย่างที่ชัดเจน

สิ่งที่น่ากังวลคือ รัฐบาลกำลังเปิดให้มีการดำเนินโครงการขุดเจาะสำรวจแร่และปิโตรเลียม มากกว่า 300 โครงการ ภายใต้ข้ออ้างการพัฒนาประเทศ แต่สิ่งที่รัฐบาลยังไม่ได้แสดงออกให้เห็นอย่างชัดเจน คือความห่วงใยต่อผลกระทบที่จะเกิดขึ้นกับประชาชน

ความไม่เชื่อใจที่ประชาชนมีต่อภาครัฐนั้น มีที่มาจากความผิดพลาดในอดีต การใช้อำนาจของรัฐในวันนี้จึงอาจกล่าวได้ว่า ไม่มีความชอบธรรมเพียงพอที่จะชี้ขาดในประเด็นผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม เพื่อรักษาความชอบธรรมที่ยังคงมีอยู่ในฐานะ “รัฐ” สมควรที่จะมีกลไกพิเศษ ซึ่งนอกเหนือจากหน่วยงานรัฐแล้ว ควรให้ตัวแทนซึ่งภาคประชาชนเห็นชอบเข้าร่วมเป็นผู้กำหนด ตัดสินตรวจสอบควบคุมประเด็นขัดแย้งระหว่างการพัฒนาและผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม จึงจะไม่ขยายบานปลายเป็นการต่อต้าน